పశ్చిమ బెంగాల్లో రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ సమకాలీన ఎదుగుదలను, రాష్ట్రంలో మారుతున్న ఎన్నికల సమీకరణాలు, సైద్ధాంతిక ప్రవాహాలతో ముడిపడి ఉన్న ఒక ఇటీవలి రాజకీయ పరిణామంగా తరచుగా చిత్రీకరిస్తారు. అయినప్పటికీ, బెంగాల్తో సంఘ్ సంబంధం దాదాపు ఒక శతాబ్దం నాటిది. ఇది కేవలం రాజకీయాలలోనే కాకుండా, ఆ ప్రాంతం లోతైన మేధో, సాంస్కృతిక, జాతీయవాద సంప్రదాయాలలో కూడా పాతుకుపోయింది.
పశ్చిమ బెంగాల్ రాజకీయ ఊహలో, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ కథను తరచుగా అది ఇటీవలి కాలంలో ఉద్భవించిన ఒక సంస్థగా, అంటే సమకాలీన ఎన్నికల గందరగోళం నీడలో మాత్రమే రాష్ట్రంలోకి ప్రవేశించిన సంస్థగా చిత్రీకరిస్తారు. అయితే, ఆ కథనం చాలా సుదీర్ఘమైన, లోతైన చారిత్రక నేపథ్యాన్ని విస్మరిస్తుంది. బెంగాల్, ఆరఎసఎస్ల మధ్య సంబంధం కొత్తది కాదు. ఇది 1930వ దశకం నాటిది. అప్పటికే భారతదేశంలోని మేధో, సాంస్కృతిక, జాతీయవాద చైతన్యానికి అత్యంత చైతన్యవంతమైన కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉన్న ఈ రాష్ట్రంలో మొదటి శాఖలు, చర్చలు, సైద్ధాంతిక కార్యకలాపాలు వేళ్లూనుకోవడం ప్రారంభించాయి. బెంగాల్లో ఆరఎసఎస్ సమకాలీన విస్తరణను అర్థం చేసుకోవాలంటే ఈ పాత చరిత్రతో ప్రారంభించడం అవసరం. బెంగాల్ కేవలం సంఘ్ సంస్థాగత పటంలో మరొక రాష్ట్రం మాత్రమే కాదు. దానిని అపారమైన నాగరిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ప్రాంతంగా పరిగణించారు. మాధవ సదాశివ గోల్వాల్కర్, దత్తోపంత్ ఠెండ్గి, ఏక్నాథ్ రానడే వంటి నాయ కులు బెంగాల్ను కేవలం ఒక రాజకీయ భౌగోళిక ప్రాంతంగా మాత్రమే కాకుండా, దాని సరిహద్దులకు ఆవల కూడా విస్తరించిన ప్రభావం గల ఒక మేధో, సాంస్కృతిక రంగంగా అర్థం చేసుకున్నారు.
ఆ ప్రాధాన్యత కొనసాగుతూనే ఉంది. ప్రస్తుత సర్సంఘచాలక్ డాక్టర్ మోహన్ భాగవత్ పదవీ కాలంలో కూడా, బెంగాల్ ఒక ప్రత్యేక దృష్టి కేంద్రీకరణ ప్రాంతంగానే మిగిలిపోయింది. అయిన ప్పటికీ, దశాబ్దాల పాటు రాష్ట్రంలో ఆరఎసఎస్ ఒక పరిమితమైన, కనిపించే ప్రభావం ఉన్న సంస్థగానే ఉండిపోయింది. దీనికి కారణాలు ఉన్నాయి. మొదటిది, బెంగాల్ రాజకీయ ముఖచిత్రం చాలా కాలం పాటు వామపక్ష రాజకీయాల ఆధిపత్యంతో రూపుదిద్దుకుంది. ఆ తర్వాత, సంఘవ్యవస్థకు రాజకీయంగా, సైద్ధాంతికంగా వ్యతిరేకంగా ఉన్న ప్రభుత్వాలు దాని విస్తరణను మరింతగా నిరోధిం చాయి. ఫలితంగా, చాలా సంవత్సరాలుగా బెంగాల్లో ఆరఎసఎస్ను ఒక ప్రజా సామాజిక శక్తిగా కాకుండా, ఒక చిన్న, నిరంతర సైద్ధాంతిక ఉనికిగా ఎక్కువగా పరిగణించారు. కానీ చరిత్ర తరచుగా ఆకస్మిక విచ్ఛిన్నం ద్వారా కాకుండా, నిశ్శబ్ద సాంస్కృతిక మార్పుల ద్వారా మారుతుంది. స్వామి వివేకానంద 150వ జయంతి సందర్భంగా 2012-13లో ఒక ముఖ్యమైన మలుపు వచ్చింది. బెంగాల్ అంతటా, స్మారక కార్యక్రమాలు, ఉపన్యాసాలు, యువజన సమావేశాలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు గుర్తింపు, నాగరిక స్మృతి, జాతీయ ఆత్మీయత వంటి ప్రశ్నలపై నూతన ఆసక్తిని రేకెత్తించాయి. చాలా మంది యువ బెంగాలీలకు, వివేకానంద కేవలం ఒక ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిగానే కాకుండా, సాంస్కృతిక ఆత్మగౌరవానికి, ప్రజా జీవితానికి మధ్య వారధిగా మారారు. ఆ క్షణంలోనే “సాంస్కృతిక జాతీయవాదం” అనే మాట నూతన సామాజిక శక్తిని పొందింది.ఇది ఒక ముఖ్యమైన విషయం. బెంగాల్లో సంఘ ఎదుగుదలను కేవలం ఎన్నికల సమీకరణల ద్వారా మాత్రమే అర్థం చేసుకోలేము. దానిని సాంస్కృతిక మనస్తత్వ శాస్త్రం అనే కోణం నుండి కూడా చూడాలి. బెంగాల్ రాజకీయాలు ఎల్లప్పుడూ బెంగాలీ నాగరిక విశ్వాసపు భాషను ఎవరు మాట్లాడుతున్నారు? దాని స్మృతి, చిహ్నాలు, మేధో వారసత్వంతో ఎవరు మమేకమవుతున్నారు? ఏ సంస్థలు సాంస్కృతిక చర్చను సామాజిక వ్యవస్థగా మార్చగలుగుతున్నాయి? అనే లోతైన ప్రశ్నలతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఆరఎసఎస్ క్రమంగా విస్తృతమైన ప్రేక్షకులను సంపాదించుకుంది, ఎందుకంటే అది సరిగ్గా ఆ కూడలి వద్దే మమేకమవడం ప్రారంభించింది.
ఈ మార్పు అత్యంత స్పష్టమైన వ్యక్తీకరణ సంస్థాగత వృద్ధి. 2026కు ముందు, బెంగాల్లో సంఘ కార్యకలాపాలు స్థూలంగా ఉత్తర బంగా, మధ్య బంగా, దక్షిణ బంగా అనే మూడు ప్రధాన ప్రాంతాలుగా విభజించబడి ఉండేవి. 2023, 2025 మధ్య సంస్థాగత నిర్మాణం వేగంగా విస్తరించింది. దీనితో పాటు శాఖల సంఖ్యలో కూడా గణనీయమైన పెరుగుదల కనిపించింది. ముఖ్యంగా ఒక చైతన్యవంతమైన వృద్ధి మండలంగా ఆవిర్భవిం చాయి. పూర్బ బర్ధమాన్, పశ్చిమ బర్ధమాన్, బీర్భూమ్, బంకురా, ముర్షిదాబాద్, హుగ్లీ, పురూలియా వంటి జిల్లాలను కలిగి ఉన్న మధ్య బంగాలో కూడా శాఖల కార్యకలాపాలు స్థిరంగా పెరిగాయి. దక్షిణ బంగా కూడా అంతే గణనీయమైన విస్తరణను చూసింది. ఇక్కడ, అదే కాలంలో శాఖల సంఖ్య 1,206 నుండి 1,564కు పెరిగినట్లు సమాచారం.
మార్చి, 2026లో, సంఘ్ మరో ముఖ్యమైన సంస్థాగత చర్యను చేపట్టింది. పశ్చిమ బెంగాల్లోని మునుపటి మూడు-ప్రాంతాల నిర్మాణాన్ని ఐదు సంభాగ్లుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. పైకి చూస్తే, ఇది ఒక అంతర్గత పరిపాలనా సర్దుబాటులా కనిపించవచ్చు. అయితే, ఆచరణలో ఇది అంతకంటే చాలా ముఖ్యమైన విషయాన్ని సూచిస్తుంది. మరింత వికేంద్రీకృత నిర్మాణం వేగవంతమైన స్థానిక నిర్ణయాలను, పదునైన వ్యూహాత్మక ప్రణాళికను, మెరుగైన సూక్ష్మ-స్థాయి సంస్థాగత నిర్వహణను అనుమతిస్తుంది. బెంగాల్ వంటి సామాజికంగా బహుళ శ్రేణులు, ప్రాంతీయంగా వైవిధ్యం ఉన్న రాష్ట్రంలో, ఇటువంటి వికేంద్రీకరణ చాలా ముఖ్యమైనది. అయినప్పటికీ బెంగాల్లో సంఘ్ విస్తరణను కేవలం శాఖల సంఖ్యతో మాత్రమే కొలవలేము. దాని సంస్థాగత పద్ధతి ఎల్లప్పుడూ అనుబంధంగా ఉన్న, భావజాలపరంగా ఏకీభవించే సంస్థల విస్తృతమైన వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉంది. ఈ విస్తృతమైన నెట్వర్క్ ద్వారా, సంఘ్ యువత, విద్యార్థులు, కార్మికులు, రైతులు, మహిళలు, సాంస్కృతిక సమూహాలలో తన సామాజిక ఉనికిని క్రమంగా విస్తరించుకుంది. ఇది చాలా కీలకం, ఎందుకంటే సంస్థలు కేవలం రాజకీయంగా కనిపించడం కంటే సామాజికంగా పాతుకుపోయిన ప్పుడే నిలబడతాయి. కాలక్రమేణా, ఈ బహుళ-స్థాయి విస్తరణ ఒక భావజాల పునాదిని మాత్రమే కాకుండా భావోద్వేగ, సామాజిక సంబంధాలను కూడా సృష్టించింది. బెంగాల్లోని వివిధ ప్రాంతాలు, సామాజిక వర్గాలలో సంఘ్ ఉనికి మరింత స్పష్టంగా కనిపించడానికి ఇది ఒక ప్రధాన కారణం.
బెంగాల్తో సంఘ్ సంబంధాల చరిత్రలోని అత్యంత స్ఫూర్తిదాయకమైన భౌతిక ప్రదేశాలలో ఒకటైన కోల్కతాలోని ‘26 బిధాన్ సరాని’ని గుర్తుచేసుకోకుండా ఆ చరిత్ర సంపూర్ణం కాదు. ఈ భవనం, నేడు ఆరఎసఎస్ కోల్కతా మహానగర్ కార్యాలయ్, ప్రజ్ఞాప్రవాహ బెంగాల్ కార్యాలయంగా ఉంది. ఇది ఒక విశేషమైన ప్రదేశంలో నెలకొని ఉంది. ఒకవైపు పూజనీయ తంతానియా కాళిబారి కొలువై ఉంది. మరోవైపు స్వామి వివేకానంద పూర్వీకుల ఇల్లు ఉంది. సమకాలీన రాజకీయ పరిశీలకులు బెంగాల్లో ఆరఎసఎస్ గురించి చర్చించడం ప్రారంభించడానికి చాలా కాలం ముందే, ఈ చిరునామా తూర్పు భారతదేశంలో సంస్థాగత, సైద్ధాంతిక కార్యకలాపాలకు ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది. సుమారు 1940ల నాటికి, ఇది ఆ ప్రాంతంలోని ముఖ్యమైన కార్యాలయాలలో ఒకటిగా ఆవిర్భవించింది. దీని ప్రాముఖ్యత కేవలం ప్రతీకాత్మకమైనది కాదు. ఇక్కడే జరిగిన చర్చల తర్వాతే భారతీయ జనసంఘ్ అనే పేరు ఖరారైందని చెబుతారు. ఈ రోజు ఎవరైనా ఈ భవనాన్ని సందర్శిస్తే, చరిత్ర దాదాపు స్పృశించగలిగినంత అనుభూతినిస్తుంది. పాత చెక్క మెట్లు ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. ఆ మెట్లు సాధారణ వాస్తు అవశేషాలు కావు. అవి రాజకీయ స్మృతికి సాక్షులు. మాధవ్ సదాశివ గోల్వాల్కర్ వాటిపైకి ఎక్కిన అడుగుజాడలను ఎవరైనా ఊహించుకోవచ్చు. అటల్ బిహారీ వాజ్పేయ్, దీన్దయాళ్ ఉపాధ్యాయ, ఏక్నాథ్ రానడే, డా. శ్యామప్రసాద్ ముఖర్జీ చరిత్రలోని అదే నడవ గుండా వెళ్లిన ఇతర ప్రముఖులను మనం తలచుకోవచ్చు.
ఈ చిరునామాతో ముడిపడి ఉన్న మరో కథ ఉంది. అది జాతీయ స్మృతిలో దీని స్థానాన్ని మరింత సుస్థిరం చేస్తుంది. స్వామి వివేకానంద పవిత్ర సందర్శన జ్ఞాపకార్థం కన్యాకుమారిలో నిర్మించ తలపెట్టిన వివేకానంద రాక్ మెమోరియల్ ఆలోచన రూపుదిద్దుకుంటున్నప్పుడు, ప్రణాళికా చర్చలు కూడా 26 బిధాన్ సరానిలోనే జరిగాయని గుర్తుచేసు కుంటారు. ఇటీవల, బేలూర్ మఠానికి చెందిన ఒక సీనియర్ సన్యాసితో జరిగిన సంభాషణలో, ఈ చారిత్రక స్మృతికి ఒక సజీవ స్వరం లభించింది. “నేను ఆ కార్యాలయానికి కొన్నిసార్లు వెళ్లి ఏక్నాథ్ జీని కలిశాను. ఆ సమయంలో నేను బ్రహ్మచారిని” అని ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆ వ్యాఖ్య సంక్షిప్తమైనదే అయినా అది నిరంతరత ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది. సంస్థలు కేవలం పత్రాలు, ఆర్కైవ్ల ద్వారా మాత్రమే నిలబడలేవని అది మనకు గుర్తు చేస్తుంది. అవి జ్ఞాపకాలు, ప్రత్యక్ష అనుభవాలు, ఒకప్పుడు ఆలోచనలు చర్చించబడి, రూపుదిద్దుకొని, ముందుకు తీసుకువెళ్లబడిన ప్రదేశాల ద్వారా భద్రపరచబడతాయి. అందువల్ల, బెంగాల్లో ఆరఎసఎస్ సమకాలీన పెరుగుదలను కేవలం తాజా రాజకీయ సమీకరణ లకు మాత్రమే అన్వయించకూడదు.
సంఘ్తో సైద్ధాంతికంగా ఏకీభవించినా, ఏకీభవించకపోయినా, బెంగాల్లో దాని ప్రస్థానం ఒక కొత్త దశలోకి ప్రవేశించిందన్న విషయాన్ని కాదనడం కష్టం. ఒకప్పుడు అప్రధానంగా ఉన్నది ఇప్పుడు సామాజికంగా మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ఒకప్పుడు సంస్థాగతంగా పరిమితంగా ఉన్నది ఇప్పుడు నిర్మాణాత్మకంగా మరింత లోతుగా మారింది. ఒకప్పుడు బాహ్యశక్తిగా పరిగణించారు. ఇప్పుడు స్థానిక జ్ఞాపకాలు, సాంస్కృతిక భాష, చారిత్రక మూలాల ద్వారా మాట్లాడటానికి ఎక్కువగా ప్రయత్నిస్తోంది. బహుశా అసలు కథ అక్కడే ఉందేమో. కేవలం శాఖల పెరుగుదలలో, సంస్థాగత పటాలలో మాత్రమే కాదు. బెంగాల్ గతం, జ్ఞాపకాలు, సాంస్కృతిక స్వీయ చైతన్యం దాని రాజకీయ భవిష్యత్తును నిశ్శబ్దంగా తీర్చిదిద్దుతున్న తీరులో ఆ కథ ఉంది.
– దిగంత చక్రవర్తి
(ఆర్గనైజర్ నుంచి)
