భారతదేశ చరిత్రలో ఫిబ్రవరి 24, 2012 ఒక చిరస్మరణీయమైన రోజు. ఒకప్పుడు ఏటా 2 లక్షల నుంచి 4 లక్షల పోలియో కేసులతో ప్రపంచంలోనే అత్యధిక భారం మోసిన భారత్ను, ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) పోలియో ప్రభావిత దేశాల జాబితా నుండి తొలగించిన రోజు అది. జనవరి 13, 2011 తర్వాత దేశంలో ఒక్క కొత్త కేసు కూడా నమోదు కాకపోవడంతో ఈ అద్భుత విజయం సాధ్యమైంది. అయితే భారతదేశ పోలియో నిర్మూలన చరిత్రలో అనేక పెద్ద సంస్థలు, అంతర్జాతీయ ఏజెన్సీలు ఇంకా ప్రభుత్వాల పేర్లు ప్రముఖంగా వినిపిస్తాయి. కానీ, ఈ విజయం మాత్రం వార్తల్లో ఎప్పుడూ నిలవని, అలుపెరగక శ్రమించిన లక్షలాది మంది ‘అజ్ఞాత వ్యాక్సినేషన్ కార్యకర్తల’ వల్లే లభించింది. భారతదేశ పోలియో నిర్మూలన ప్రచారంలో ఈ అజ్ఞాత వీరులే అసలైన శక్తి. వీరి కృషితోనే సుమారు 3,93,918 మంది భారతీయ పిల్లలు పోలియో వల్ల కలిగే పక్షవాతం లేదా మరణం నుండి రక్షించబడ్డారు. అటువంటి వారిలో ఒకరే 70 ఏళ్ల శ్రీ రామ్ నరేష్ మహతో — ఒక అసాధారణ కల కలిగిన సామాన్య మానవుడు.
ఒక వాలంటీర్గా రామ్ నరేష్ మహతో ప్రయాణం
రామ్ నరేష్ మహతో ఒక సామాన్య గ్రామీణ కుటుంబంలో జన్మించారు. చిన్నతనంలో ఆయన స్వయంగా పోలియో బారిన పడ్డారు. తన స్వగ్రామంలోనే పోలియోతో బాధపడుతున్న పిల్లలను, నడవలేని వారిని, శాశ్వత వైకల్యానికి గురైన వారిని ఆయన కళ్లారా చూశారు. ఆ దృశ్యాలు ఆయన మనసుపై చెరగని ముద్ర వేశాయి. పోలియో అనేది కేవలం ఒక వ్యాధి మాత్రమే కాదు, అది ఒక బిడ్డ యొక్క మొత్తం భవిష్యత్తునే చిదిమేస్తుందని ఆయన అర్థం చేసుకున్నారు. ఈ గుర్తింపే ఆయన జీవిత లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించింది. భారతదేశంలో పోలియో వ్యాక్సినేషన్ కార్యక్రమం ఉధృతంగా సాగుతున్న సమయంలో, ముఖ్యంగా 2012 మరియు 2014 మధ్య, రామ్ నరేష్ మహతో స్వచ్ఛందంగా వ్యాక్సినేషన్ వర్కర్గా చేరారు. అప్పట్లో ఆయనకు కుటుంబాన్ని పోషించాల్సిన బాధ్యత ఉంది, ఆదాయం కూడా చాలా తక్కువ, అయినప్పటికీ ఆయన వెనుకాడలేదు. “నేను ఒక బిడ్డను పోలియో నుండి కాపాడగలిగితే, అదే నాకు దక్కే అతిపెద్ద బహుమతి” అని ఆయన చెప్పేవారు. ఈ విధంగా, ఆయన కృషి మరియు మరెంతో మంది పోలియో వ్యాక్సినేషన్ కార్యకర్తల సామూహిక ప్రయత్నాల ఫలితంగా.. ఫిబ్రవరి 24, 2012 నాటికి ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) పోలియో ప్రభావిత దేశాల జాబితా నుండి భారత్ను తొలగించింది. తదనంతరం, మార్చి 27, 2014న భారతదేశం అధికారికంగా ‘పోలియో రహిత దేశం’గా ప్రకటించబడింది.
భారతదేశం పోలియో రహితంగా మారడం: ఆయన జీవితంలోనే అతిపెద్ద విజయం
2014లో భారతదేశం అధికారికంగా పోలియో రహిత దేశంగా ప్రకటించబడినప్పుడు, రామ్ నరేష్ మహతో కళ్లలో ఆనందబాష్పాలు సుడులు తిరిగాయి. ఆయన మాట్లాడుతూ, “ఈ విజయం నా ఒక్కడిది కాదు. ఇది దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న లక్షలాది మంది వ్యాక్సినేషన్ కార్యకర్తలది” అని అన్నారు. కానీ అసలు నిజం ఏమిటంటే, రామ్ నరేష్ మహతో వంటి వ్యక్తుల సహకారం చరిత్ర పుటల్లో పూర్తిగా నమోదు కాకపోయినా, వారు లేకుండా ఈ విజయం అసాధ్యం. భారతదేశం పోలియోను జయించిన గాథ కేవలం గణాంకాలకు (Statistics) సంబంధించినది మాత్రమే కాదు; అది రామ్ నరేష్ మహతో వంటి లెక్కలేనంత మంది వ్యక్తుల నిశ్శబ్ద త్యాగాల చరిత్ర. ఆయనకు ఇప్పుడు దాదాపు 75 ఏళ్లు నిండుతున్నాయి. ప్రభుత్వ సేవ నుండి విరమణ పొందినప్పటికీ, ఆయన తన సేవలను పూర్తిగా ఆపలేదు. నేటికీ ఆయన గ్రామాల్లో పోలియో వ్యాక్సిన్లపై అవగాహన కల్పిస్తున్నారు. తల్లిదండ్రులకు దాని ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తున్నారు మరియు భారతీయ పిల్లలకు రోగనిరోధక శక్తిని అందించే ఈ గొప్ప పనిలో చేరాలని కొత్త వ్యాక్సినేషన్ కార్యకర్తలను ప్రోత్సహిస్తున్నారు.
“నా శరీరం సహకరించినంత కాలం, నేను పిల్లల కోసం నిలబడతాను” అని ఆయన అంటారు. అయితే ఈ ప్రయాణంలో ఆయన ఒంటరి వారు కాదు. గ్రామంలో వాలంటీర్ వ్యాక్సినేటర్గా పనిచేస్తున్న ఆయన కుమార్తె, శ్రీమతి రంజు దేవి ఇప్పుడు ఆయనకు చేదోడువాదోడుగా ఉంటున్నారు. ఆమె తన ఇంటి నుండి 4 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సబ్-డిపో నుండి ‘బైవాలెంట్ OPV’ (bOPV) మందు సీసాలను తీసుకువచ్చి ఆయనకు సహాయం చేస్తారు. అనంతరం, బీహార్లోని సీతామర్హి జిల్లా, రున్నీసైద్పూర్ బ్లాక్ పరిధిలోని అథారి గ్రామంలో ఇంటింటికీ తిరుగుతూ, ఐదేళ్లలోపు పిల్లలందరికీ పోలియో చుక్కలు వేస్తారు. “పిల్లలను పోలియో మరియు వైకల్యం నుండి రక్షించే నా కుమార్తె లక్ష్యానికి నేను మద్దతుగా నిలబడటం నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను” అని మహతో గారు గర్వంగా చెబుతారు. పిల్లలందరికీ టీకాలు వేయాలనే ఆమె పట్టుదల వెనుక వ్యక్తిగత విషాదం కూడా ఉంది: ఆమె తన చిన్న కుమారుడిని క్యాన్సర్ కారణంగా కోల్పోయారు. అలాగే చిన్నప్పటి నుండి తన తండ్రి పోలియో వల్ల నడవడానికి పడుతున్న ఇబ్బందులను కళ్లారా చూస్తూ పెరగడం ఆమెను ఈ దిశగా ప్రేరేపించింది.
Ms Ranju Devi, image source- WHO
భారతదేశం దీనిని ఎలా సాధ్యం చేసింది?
1970, 1980ల కాలంలో మరియు 1990ల ప్రారంభం వరకు భారతదేశంలో పోలియో అత్యంత తీవ్రంగా (hyperendemic) ఉండేది. ఆ సమయంలో ఏటా 2,00,000 నుండి 4,00,000 కేసులు నమోదయ్యేవి. అయితే, 1990వ దశకం భారతదేశంలో పోలియో క్షీణతకు నాంది పలికింది. 1994 అక్టోబర్ 2న ఢిల్లీలో మొట్టమొదటి భారీ స్థాయి పోలియో వ్యాక్సినేషన్ ప్రచారం నిర్వహించడంతో భారత్ ఈ పోరాటంలో ఒక ముఖ్యమైన అడుగు వేసింది. ఈ ప్రచారంలో ‘ఓరల్ పోలియో వ్యాక్సిన్’ (OPV) వ్యూహాన్ని ఉపయోగించి, 10 లక్షల మందికి పైగా పిల్లలకు చేరువయ్యారు. ఇంకా ఐదేళ్లలోపు ప్రతి బిడ్డకు టీకా అందేలా చూశారు. ఈ ప్రచారం ఎంతగా ప్రాచుర్యం పొందిందంటే.. “దో బూంద్ జిందగీ కీ” (రెండు చుక్కల ప్రాణధార) అనే నినాదం భారతదేశ పోలియో నిర్మూలన ప్రయత్నాలకు నిలువుటద్దంగా మారింది. దీనిని అనుసరిస్తూ, 1995లో ‘పల్స్ పోలియో ఇమ్యునైజేషన్ ప్రోగ్రామ్’ను ప్రారంభించి, దేశవ్యాప్తంగా ఈ రోగనిరోధక ప్రచారాన్ని భారీ ఎత్తున విస్తరించారు.
Polio-free India
అదే సమయంలో, 1985లో ప్రారంభించిన యూనివర్సల్ ఇమ్యునైజేషన్ ప్రోగ్రామ్ (UIP) ద్వారా భారతదేశం తన సాధారణ రోగనిరోధక ప్రయత్నాలను మరింత బలోపేతం చేసింది. ఈ UIP పథకం కింద పోలియో, డిఫ్తీరియా (గొంతువాపు), పెర్టుసిస్ (కోరింత దగ్గు), టెటానస్ (ధనుర్వాతం), తట్టు (Measles), హెపటైటిస్ బి మరియు క్షయ (Tuberculosis) వంటి వ్యాధులకు వ్యతిరేకంగా ఉచిత టీకాలను అందించారు. జాతీయ రోగనిరోధక షెడ్యూల్ ప్రకారం పిల్లలందరికీ ఈ టీకాలు అందేలా ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంది. ఈ నిరంతర ప్రయత్నాల ద్వారా అధిక రోగనిరోధక స్థాయిలను కొనసాగించడం మరియు టీకాల ద్వారా నివారించగల వ్యాధులు మళ్లీ తలెత్తకుండా చూడటం భారత్ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
2011లో, పశ్చిమ బెంగాల్లోని హౌరాలో ఒక రెండేళ్ల బాలికలో భారతదేశపు చివరి ‘వైల్డ్ పోలియో వైరస్’ కేసు నమోదైంది. ఆ తర్వాత, దేశవ్యాప్తంగా నిఘా (Surveillance) ప్రయత్నాలను ప్రభుత్వం మరింత ఉధృతం చేసింది. అప్పటి నుండి దేశంలో మరెక్కడా ఒక్క వైల్డ్ పోలియో కేసు కూడా నమోదు కాలేదు. దీని ఫలితంగా, ఫిబ్రవరి 24, 2012న ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (WHO) పోలియో ప్రభావిత దేశాల జాబితా నుండి భారతదేశం పేరును తొలగించింది.
2012-2014 కాలంలో, ప్రతి జాతీయ రోగనిరోధక దినోత్సవం (పల్స్ పోలియో) సందర్భంగా — అంటే 1995 మార్చి 16న భారతదేశంలో మొదటి పోలియో టీకా డోస్ను ప్రవేశపెట్టిన రోజున — ఏకంగా 17 నుండి 22 కోట్ల మంది పిల్లలకు టీకాలు వేశారు. ఇది ప్రపంచ చరిత్రలోనే అతిపెద్ద మానవ వనరుల ఆధారిత ప్రచార కార్యక్రమం. ఆ సమయంలో, సుమారు 24 లక్షల (2.4 మిలియన్) మంది వ్యాక్సినేటర్లు మరియు 1,50,000 మంది సూపర్వైజర్లు కలిసి పనిచేశారు. దేశవ్యాప్తంగా 7,00,000 బూత్ల ద్వారా ఈ వ్యాక్సినేషన్ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. దీని ఫలితంగా, భారతదేశంలో వరుసగా 3 సంవత్సరాల పాటు ఒక్క వైల్డ్ పోలియో వైరస్ కేసు కూడా నమోదు కాకపోవడంతో, మార్చి 27, 2014న భారతదేశం అధికారికంగా ‘పోలియో రహిత దేశం’గా ప్రకటించబడింది.
ఈ ప్రచారం యొక్క విజయం, రక్షించబడిన పిల్లల సంఖ్యలోనే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ‘ఇండియన్ పీడియాట్రిక్స్’ నిర్వహించిన పరిశోధన ప్రకారం, భారతదేశ జాతీయ పోలియో నిర్మూలన కార్యక్రమం ద్వారా ఏటా 17.2 కోట్ల (172 మిలియన్) మంది పిల్లలకు 1,200 కోట్ల డోసులను అందించారు. దీని ద్వారా సుమారు 3,93,918 మంది పిల్లలు పోలియో వల్ల కలిగే పక్షవాతం లేదా మరణం నుండి రక్షించబడ్డారు. ఈ విధంగా, 2012 నుండి 2014 మధ్య కాలంలో భారతదేశం 17.2 కోట్ల మంది పిల్లలకు పోలియో టీకాలు వేసింది. ఈ సంఖ్య ఎంత భారీదంటే.. ఇది అమెరికాలోని మొత్తం పిల్లల సంఖ్య (6 కోట్లు) కంటే 3 రెట్లు ఎక్కువ; 27 దేశాలతో కూడిన యూరోపియన్ యూనియన్లోని మొత్తం పిల్లల సంఖ్య (సుమారు 7 కోట్లు) కంటే 2.5 రెట్లు ఎక్కువ; మరియు ‘ఫైవ్ ఐస్’ దేశాలైన అమెరికా, బ్రిటన్, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్లలోని మొత్తం పిల్లల సంఖ్య (సుమారు 8 కోట్లు) కలిపినా, దానికంటే రెండింతల కంటే ఎక్కువ.
