వందేమాతరం, స్వాతంత్ర సంగ్రామంలో ఆరెస్సెస్ పాత్ర ఇదీ… ఖర్గే వాదన శుద్ధ అబద్ధం

బెంగాల్ విభజనకి వ్యతిరేకంగా దేశం అంతటా ‘వందేమాతరం’ ఒక మంత్రంగా మారింది. డా. హెడ్గేవార్ కూడా 1907లో రామపాయలిలో విజయదశమి రోజున ‘వందేమాతరం’ నినాదం చేశారు. రావణ దహనం తర్వాత తన మిత్రులతో కలిసి ఆయన ‘వందేమాతరం’ పంక్తులను పునరుచ్చరించారు. అప్పుడు ఆయనపై ఎటువంటి చర్య తీసుకోలేదు, కానీ ఆయన మిత్రులు – భగోరె మరియు డబీర్లను ‘వందేమాతరం’ పాడిన నేరం కింద పాఠశాల నుండి బహిష్కరించారు.

రాజకీయ కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడం మరియు ‘వందేమాతరం’ నినాదం కారణంగా డా. హెడ్గేవార్ ను  కూడా పాఠశాల నుండి బహిష్కరించారు. ఇది ఒక పెద్ద సంఘటన అయినప్పటికీ, జరగాల్సినంత చర్చ జరగలేదు. దీనికి ముఖ్య కారణం డా. హెడ్గేవార్‌కు కీర్తికాంక్ష లేకపోవడం.

ఆయన మరొక జీవిత చరిత్రకారుడు వి.ఆర్. షెండే ఇలా రాశారు:

“డాక్టర్జీ అంతఃకరణలో రాష్ట్రాన్ని ఉద్ధరించాలనే మరియు ప్రజలను సంఘటితం చేయాలనే జ్వలించే భావనలు ఉండేవి, కానీ ఆయనకు ప్రజా కీర్తి పట్ల అంతగా ఇష్టం వుండేది కాదు. చాలా సందర్భాలు వచ్చాయి, ఫలితంగా ఆయనకు అలాంటి బాల్య గుళిక లభించింది, దానితో ఆయన జీవితాంతం కీర్తిని ద్వేషించారు. తన భావాలను అభినందన, సందేశం, శోషక-సాంత్వన (పీడితుల ఓదార్పు), శుభాకాంక్షలు, ఆశీర్వచనం రూపంలో ప్రదర్శించడం ఆయన అసహ్యించుకునేవారు. దీనికి మూలం ఈ కీర్తి-విముఖత (ప్రతిష్టపై విముఖత) యొక్క వైఖరి. విద్యార్థి దశలో ఆయన వివిధ రకాల కార్యకలాపాలలో అద్భుతమైన దేశభక్తి మరియు స్వాతంత్ర్యం పట్ల తీవ్రమైన ఆసక్తి వ్యక్తమవుతుంది. ఆ రోజుల్లో స్వ. జనార్దన్ వినాయకరావు ఓక్ నీల్ సిటీ హై స్కూల్ యొక్క ప్రధానోపాధ్యాయులుగా ఉండేవారు. డాక్టరుగారు ‘వందేమాతరం’ సమస్యపై చాలా బలంగా ఆందోళన చేశారు. మరియు ఆ రోజుల్లో ‘వందేమాతరం’ పలకడం కూడా నేరంగా పరిగణించబడింది. తన బాల మిత్రులందరిలో స్వాతంత్ర్యం పట్ల ఆసక్తిని కలిగించే ఈ ‘నేరస్తుడిని’ అప్పటి ‘రిస్లే-సర్క్యులర్‘ దృష్టికోణం నుండి పాఠశాలలో ఉంచడం క్రమశిక్షణ ప్రియుడైన ప్రధానోపాధ్యాయుడికి అభ్యంతరకరంగా అనిపించింది. ఆయన పేరును పాఠశాల నుండి తొలగించారు.”

సి.పి. భిశీకర్ ఇలా రాశారు:

“యువ విద్యార్థులను జాతీయ ఉద్యమం నుండి దూరం చేయడానికి ప్రభుత్వం అపఖ్యాతి పాలైన ‘రిస్లే సర్క్యులర్’ ను విడుదల చేసింది. ఆ సమయంలో డాక్టరుగారు నాగ్‌పూర్లోని నీల్ సిటీ హైస్కూల్లో చదువుతున్నారు. ఆయన రిస్లే సర్క్యులర్‌ను అమలు చేయకపోగా, దానికి విరుద్ధంగా, పాఠశాల తనిఖీ జరుగుతున్న సమయంలో, విద్యార్థులందరి సహకారంతో పాఠశాలలో ‘వందేమాతరం’ నినాదం చేశారు. పాఠశాల తనిఖీకి వచ్చిన అధికారికి వరుసగా మూడు తరగతులలో ‘వందేమాతరం’తో స్వాగతం పలికారు. ఈ సంఘటన కారణంగా పాఠశాల అంతటా గందరగోళం చెలరేగింది. సంస్థ దీనిని తమ ప్రతిష్టకు సంబంధించిన సమస్యగా తీసుకుంది. విద్యార్థుల ఐక్యత అభేద్యంగా ఉంది మరియు తమ నాయకుల పేర్లను వెల్లడించడానికి ఎవరూ ముందుకు రాలేదు. సమస్య ఎంత తీవ్రమైందంటే, పాఠశాల నిర్వహణ కూడా అసాధ్యమైంది, సుమారు ఒకటిన్నర నెలల పాటు పాఠశాల వద్ద పికెటింగ్ మరియు సమ్మె కొనసాగింది. ఈ విషయం ఉధృతమైంది. చివరకు తల్లిదండ్రుల ఒత్తిడి కారణంగా సమస్యకు పరిష్కారం లభించింది. అయితే, విద్యార్థి కేశవరావు (డా. హెడ్గేవార్) ఎటువంటి రాజీని అంగీకరించడానికి నిరాకరించారు. తాము చేసింది సరైనదే అని ఆయన తన మాటపై దృఢంగా నిలబడ్డారు. ఫలితంగా, ఆయనను పాఠశాల నుండి బహిష్కరించార

పాఠశాల నుండి బహిష్కరణ సంఘటనను పాల్కర్ వివరంగా వివరిస్తూ ఇలా రాశారు:

“కానీ సింహం యొక్క భయంకరమైన దవడలలో చేయి పెట్టడమే కాక, వాటిని పెకిలించడానికి ప్రయత్నించే ధైర్యం కొంతమంది యువకులలో ఉంది మరియు ప్రభుత్వ కోపం యొక్క తీవ్రతను ఊహించినప్పటికీ, వారు సభలు మరియు ఊరేగింపులలో ‘వందేమాతరం’ జాతీయ గీతాన్ని గానం చేయడం మరియు మంత్రోద్ఘోష (నినాదం) చేయడం కొనసాగించారు. విద్యార్థి వర్గంలో ఉద్యమం పట్ల కనిపిస్తున్న ఈ ఆసక్తి ప్రభుత్వానికి తలనొప్పిగా మారింది. అందువలన, ప్రభుత్వం ఒక సర్క్యులర్ పంపి, విద్యార్థులు సభలు మరియు ప్రదర్శనలలో పాల్గొనకుండా నిషేధించింది మరియు ఈ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించే విద్యార్థుల పేర్లను ప్రభుత్వానికి తెలియజేయాలని ఉపాధ్యాయులను ఆదేశించింది. అన్ని పాఠశాలల్లో విద్యార్థులకు ఈ సర్క్యులర్ ప్రకారం హెచ్చరిక కూడా ఇవ్వబడింది.

ఈ సర్క్యులర్ ‘రిస్లే సర్క్యులర్’ పేరుతో అపఖ్యాతి పాలైంది. నీల్ సిటీ హై స్కూల్కు కూడా ఈ సర్క్యులర్ వచ్చింది. దీని కారణంగా అక్కడ ఉపాధ్యాయుల ముందు పెద్ద సమస్య తలెత్తింది. ఒక మనస్సు ప్రభుత్వం యొక్క ఆధ్వర్యంలో నడుస్తున్న పాఠశాల కాబట్టి ఆ సర్క్యులర్‌ను పాటించి ‘జీ హుజూరీ’ (విధేయత) చేయాలని చెప్పింది, కానీ మరొక వైపు వారి అంతరంగం వారిని వేధించింది. ఆ పాఠశాలలో చాలా మంది ఉపాధ్యాయులు జాతీయ భావన కలిగినవారు మరియు అందువల్ల వారు సర్క్యులర్ యొక్క అర్థాన్ని చెప్పినప్పటికీ, యువకులు సరైన దిశలో అడుగులు వేసే వైఖరికి అడ్డుపడకూడదని కోరుకున్నారు. ఆ ఉపాధ్యాయుల గురించి డాక్టర్ హెడ్గేవార్ యొక్క సహపాఠి, చాందాకు చెందిన శ్రీ నానాసాహెబ్ భాగవత్ ఇలా అంటారు: ‘పాఠశాలలో బఝల్వార్, సోమణ్ మరియు బాక్రే, ఈ ఉపాధ్యాయులు అత్యంత నిరాడంబరమైన జీవనం మరియు హిందూ వేషధారణతో ఉండేవారు మరియు వారు మరాఠా రాజ్యం పట్ల గొప్ప అభిమానం కలిగి ఉండేవారు. పాఠశాల విద్యతో పాటు, భోస్లేల రాజ్యం ఎలా పోయింది అనే విషయాన్ని కూడా వారు చాలా సున్నితంగా చెప్పేవారు. వారందరూ స్వదేశీ వస్తువులనే ఉపయోగించేవారు.’

ఉపాధ్యాయులు జాతీయ భావన కలిగినవారు కాబట్టి సభల్లో విద్యార్థుల సంఖ్య ఎక్కువగా ఉండేది. అందువలన, ‘రిస్లే సర్క్యులర్’ ప్రకారం ఉపాధ్యాయులు విద్యార్థులను నియంత్రించలేకపోయారు లేదా చేయాలనుకోలేదు అని ప్రభుత్వానికి తెలుసుకోవడానికి ఎక్కువ సమయం పట్టలేదు. విద్యా శాఖ నుండి పాఠశాలలకు మరియు విద్యార్థులకు పదేపదే హెచ్చరికలు అందడం ప్రారంభమైంది. అయితే, దాని ప్రతిచర్య ఏమిటంటే, ‘పాఠశాల సమయం కాకుండా విద్యార్థి ఏమి చేస్తున్నాడో ప్రభుత్వానికి ఎందుకు’ అనే ఆలోచన విద్యార్థి వర్గంలో ఉద్భవించింది మరియు ప్రభుత్వం యొక్క ఈ అన్యాయమైన విధానానికి వ్యతిరేకంగా ఆందోళన చేయడానికి ప్రణాళిక రూపొందించబడింది. పాఠశాల సభలకు వెళ్ళే విద్యార్థుల పేర్లను పైకి పంపే విషయం కూడా లేవనెత్తబడింది, కానీ దానితో ఉద్యమ ఆలోచనకు మరింత వేగం లభించింది. ఈ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించడం పాఠశాలల చివరి తరగతి విద్యార్థుల చేతుల్లో ఉండటం సహజమే. కేశవరావు (డా. హెడ్గేవార్) వారిలో ముఖ్యులు. ఇది 1908 నాటి సంఘటన.

ఆ సమయంలో కేశవరావు వయస్సు పంతొమ్మిది సంవత్సరాలు. వయస్సుకి తగిన తేజోమయమైన స్వభావం, మనస్సులో నిర్భయత్వం, దేశభక్తితో నిండిన హృదయం యొక్క తన్మయత్వం మరియు నలుగురిని వెంటబెట్టుకొని చేపట్టిన పనిని కచ్చితంగా పూర్తి చేసే నైపుణ్యం, ఈ గుణాలన్నీ ఆయనలో కలిసి ఉన్నాయి. ఈ గుణాలతో పాటు, విద్యార్థులలో ప్రజాదరణ పొందిన ఈ విద్యార్థి ఉపాధ్యాయులకు కూడా ప్రియమైనవాడు. కేశవరావు మరియు ఆయన సహచరులు, సమీప భవిష్యత్తులో పాఠశాల తనిఖీకి రాబోయే ఇన్‌స్పెక్టర్ ముందు *’రిస్లే సర్క్యులర్’*కు వ్యతిరేకంగా ప్రదర్శన ఇవ్వాలని నిశ్చయించుకున్నారు. ఈ విషయం విద్యార్థులందరిలో చెవి నుండి చెవికి వ్యాపించింది. ఇన్‌స్పెక్టర్ తమ తరగతిలో అడుగుపెట్టిన వెంటనే, విద్యార్థులందరూ ఒక్క స్వరంతో ‘వందేమాతరం’ నినాదం చేయాలని నిర్ణయించబడింది. ఈ దృష్టితో విద్యార్థులలో ఇతర సూచనలు కూడా ప్రచారం చేయబడ్డాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది ఏమిటంటే, ప్రదర్శన జరిగిన తరువాత, విచారణ జరిగితే, ఈ ప్రణాళిక ఎవరు రూపొందించారు అనే విషయం గురించి ఏ విద్యార్థి కూడా ఎవరి పేరు చెప్పకూడదు. ఈ తయారీ అంతా పూర్తయిన తర్వాత, ఇన్‌స్పెక్టర్ మహోదయులు వచ్చే రోజు కోసం అందరూ ఎదురుచూడటం ప్రారంభించారు.