నదులను అమ్మగా.. చెట్లను దేవతలుగా.. పశుపక్ష్యాదులను దైవ స్వరూపాలుగా కొలిచే విశిష్ట సంప్రదాయం మనది

ప్రత్యేక కథనం: భారతీయ సంస్కృతి అంటే కేవలం పండుగలు, పూజలు, ఆచార వ్యవహారాలు మాత్రమే కాదు. ప్రకృతిని ఆరాధించడం, పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించడం, సమస్త జీవరాశుల పట్ల కరుణ చూపడం కూడా మన సంస్కృతిలో అంతర్భాగాలు. పంచభూతాలైన భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం మొదలుకొని చెట్లు, కొండలు, నదులు, పశుపక్ష్యాదుల వరకు ప్రతి ఒక్కదానిలోనూ దైవత్వాన్ని దర్శించే గొప్ప సంప్రదాయం భారతీయులది.

ప్రకృతిని కేవలం మన అవసరాలు తీర్చే వనరుగా కాకుండా జీవనాధారంగా, దైవ స్వరూపంగా భావించి పూజించడం మన పూర్వీకులు అందించిన గొప్ప వారసత్వం. పర్యావరణ పరిరక్షణ అనేది ఆధునిక కాలంలో వచ్చిన ఆలోచన మాత్రమే కాదు. వేల సంవత్సరాలుగా భారతీయ జీవన విధానంలో భాగంగా కొనసాగుతున్న విలువ. మన ఆచారాలు, పండుగలు, సంప్రదాయాలను పరిశీలిస్తే ప్రకృతితో మనిషికి ఉన్న విడదీయలేని అనుబంధం స్పష్టమవుతుంది.

జల వందనం.. నదులే జీవనాధారాలు

భారతీయ సంస్కృతిలో నదులకు అత్యంత పవిత్రమైన స్థానం ఉంది. గంగమ్మ, గోదావరి, కృష్ణమ్మ, కావేరి, నర్మద వంటి నదులను కేవలం జలవనరులుగా కాకుండా తల్లులుగా భావించి ఆరాధిస్తాం. నదీజలాలతో స్నానాలు, పూజలు, యజ్ఞయాగాదులు నిర్వహిస్తూ వాటి పవిత్రతను గుర్తుచేసుకుంటాం.

ప్రతి పన్నెండేళ్లకు ఒకసారి జరిగే పుష్కరాలు నదుల ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యతను చాటిచెబుతాయి. గంగా హారతి, గోదావరి హారతి, కృష్ణా హారతి వంటి కార్యక్రమాలు నదుల పట్ల భక్తిభావాన్ని పెంపొందిస్తాయి. నర్మదా పరిక్రమ వంటి సంప్రదాయాలు నదీ పరిరక్షణకు సంబంధించిన ఆధ్యాత్మిక అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి.

మనిషి జీవనానికి, వ్యవసాయానికి, పరిశ్రమలకు, వాణిజ్యానికి నీరే ఆధారం. చెరువులు, కుంటలు, సరస్సులు, నదులు, సముద్రాలు.. జలరూపం ఏదైనా వాటిని కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యత మనందరిపై ఉంది. కార్తీక దీపాలు, బతుకమ్మ నిమజ్జనం వంటి సంప్రదాయాలు కూడా జలవనరులతో మనకున్న అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి.

శ్రీకృష్ణుడు గోవర్ధన పర్వతాన్ని పూజించడం ద్వారా ప్రకృతి, పర్వతాలు, పశుసంపద, వర్షాలు మన జీవనానికి ఎంత ముఖ్యమో తెలియజేశాడు.

వృక్షో రక్షతి రక్షితః.. చెట్లే మనకు ప్రాణాధారం

‘వృక్షో రక్షతి రక్షితః’ అంటే చెట్లను మనం కాపాడితే అవి మనల్ని కాపాడతాయని అర్థం. భారతీయ సంప్రదాయంలో చెట్లకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. తులసి, రావి, మర్రి, వేప, ఉసిరి వంటి వృక్షాలను పవిత్రమైనవిగా భావించి పూజిస్తారు.

ఈ సంప్రదాయం వెనుక ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసాలతో పాటు ప్రకృతి పట్ల గౌరవం, వాటి ఉపయోగాలపై పూర్వీకులకు ఉన్న అవగాహన కూడా ఉంది. చెట్లు ఆక్సిజన్ అందిస్తాయి. వాతావరణ సమతుల్యతను కాపాడతాయి. భూసారాన్ని పెంచుతాయి. పక్షులు, కీటకాలు, ఇతర జీవరాశులకు ఆవాసాలుగా నిలుస్తాయి.

ఆయుర్వేదం, మూలికా వైద్యం వంటి సంప్రదాయ వైద్య విధానాల్లో అనేక వృక్షాలు, వాటి ఆకులు, వేర్లు, బెరడులు, పండ్లు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. మనిషి పుట్టుక నుంచి మరణం వరకు అనేక అవసరాలకు చెట్లు ఉపయోగపడుతున్నాయి. ఇల్లు నిర్మించుకోవడం నుంచి ఆహారం, ఔషధాలు, దైనందిన అవసరాల వరకు వృక్ష సంపద మనకు తోడుగా ఉంటుంది.

అందుకే వృక్షాలను దేవతా స్వరూపాలుగా భావించి వాటిని సంరక్షించడం భారతీయ సంస్కృతిలో అంతర్భాగమైంది.

జంతు సంరక్షణ.. సకల జీవరాశులలో దైవత్వం

సనాతన ధర్మం సమస్త జీవరాశుల పట్ల కరుణ, దయ చూపాలని బోధిస్తుంది. హిందూ దేవతల వాహనాలుగా వివిధ జంతువులు, పక్షులకు స్థానం కల్పించడం వెనుక కూడా ప్రకృతిలోని ప్రతి జీవికి ప్రాధాన్యత ఉందనే సందేశం కనిపిస్తుంది.

పరమశివుడికి నంది, శ్రీమహావిష్ణువుకు గరుడుడు, వినాయకుడికి మూషికం, దుర్గాదేవికి సింహం వాహనాలుగా ఉంటాయి. నాగులను కూడా దైవ స్వరూపాలుగా పూజిస్తారు. ఈ సంప్రదాయాలు జంతువులు, పక్షుల పట్ల గౌరవభావాన్ని పెంపొందిస్తాయి.

గోవుకు భారతీయ సంస్కృతిలో ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. వ్యవసాయం, పాడి పరిశ్రమ, గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో గోవుల పాత్ర ఎంతో కీలకం. పాలు, పెరుగు, నెయ్యి వంటి ఆహార పదార్థాలతో పాటు గోమయం, గోమూత్రం సంప్రదాయ వ్యవసాయం, కొన్ని ఇతర అవసరాల్లో వినియోగించబడుతున్నాయి.

అలాగే పక్షులు విత్తనాల వ్యాప్తికి, కీటకాల నియంత్రణకు, ప్రకృతి సమతుల్యతకు దోహదపడతాయి. పాములు ఎలుకల సంఖ్యను నియంత్రించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ప్రతి జీవికి ప్రకృతిలో ఒక ప్రత్యేకమైన పాత్ర ఉందని మన సంప్రదాయాలు గుర్తుచేస్తాయి.