( జూన్ 23 – శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ వర్ధంతి )
డాక్టర్ శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ భారత రాజకీయ చరిత్రలో జాతీయవాద భావజాలానికి పునాది వేసిన మహోన్నత నాయకుడు. స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశంలో జాతీయ సమైక్యత, సాంస్కృతిక జాతీయవాదం, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో బలమైన ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ శక్తి అవసరాన్ని ముందుగానే గుర్తించి, ఆ దిశగా నిరంతరం కృషి చేసిన వ్యక్తిగా ఆయనకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. దేశ ప్రయోజనాలను వ్యక్తిగత పదవుల కంటే గొప్పవిగా భావించిన ఆయన, తన సైద్ధాంతిక నిబద్ధత విషయంలో ఎన్నడూ రాజీపడలేదు.
1901 జూలై 6న కోల్కతాలో జన్మించిన శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ విద్యావేత్తగా, న్యాయవాదిగా, రాజకీయ నాయకుడిగా అనేక రంగాల్లో తన ప్రతిభను చాటుకున్నారు. కేవలం 33 ఏళ్ల వయసులోనే కోల్కతా విశ్వవిద్యాలయానికి ఉపకులపతిగా నియమితులై అత్యంత పిన్న వయస్కుడైన వైస్ ఛాన్సలర్గా గుర్తింపు పొందారు. అనంతరం బెంగాల్ రాజకీయాల్లో ప్రవేశించి ప్రజా జీవితంలో చురుకైన పాత్ర పోషించారు. దేశ విభజన సమయంలో పశ్చిమ బెంగాల్ భారతదేశంలో భాగంగా కొనసాగేలా చేసిన రాజకీయ ప్రయత్నాల్లో ఆయన పాత్ర విశేషమైనదిగా భావించబడుతుంది.
స్వాతంత్య్రం అనంతరం జవహర్లాల్ నెహ్రూ నేతృత్వంలోని తొలి కేంద్ర మంత్రివర్గంలో పరిశ్రమల శాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు. దేశ అభివృద్ధికి అవసరమైన పారిశ్రామిక రంగానికి పునాది వేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. చిత్తరంజన్ లోకోమోటివ్ వర్క్స్, హిందుస్తాన్ ఎయిర్క్రాఫ్ట్ వంటి సంస్థల అభివృద్ధికి ఆయన కృషి చేశారు. అయితే దేశ ప్రయోజనాలకు విరుద్ధంగా భావించిన విధానాల విషయంలో మాత్రం ఆయన ఎలాంటి రాజీకి సిద్ధపడలేదు. ముఖ్యంగా 1950లో నెహ్రూ–లియాఖత్ ఒప్పందం తర్వాత తూర్పు పాకిస్థాన్లో హిందువుల రక్షణ అంశంపై అసంతృప్తి వ్యక్తం చేస్తూ కేంద్ర మంత్రివర్గానికి రాజీనామా చేశారు. ఆ నిర్ణయం ఆయన రాజకీయ జీవితంలో కీలక మలుపుగా నిలిచింది.
స్వాతంత్య్ర పోరాట కాలంలో వివిధ భావజాలాల వారు కాంగ్రెస్ నాయకత్వంలో పనిచేసినప్పటికీ, స్వాతంత్య్రం తర్వాత దేశంలో బలమైన రాజకీయ ప్రత్యామ్నాయం అవసరమని ఆయన భావించారు. జాతీయ సమైక్యత, భారతీయ సంస్కృతి, సాంస్కృతిక జాతీయవాదం ఆధారంగా కొత్త రాజకీయ వేదికను నిర్మించాలనే సంకల్పంతో 1951 అక్టోబర్ 21న భారతీయ జనసంఘ్ను స్థాపించారు. అదే సంస్థ తరువాతి కాలంలో భారతీయ జనతా పార్టీగా రూపాంతరం చెందింది. ప్రారంభ ఎన్నికల్లోనే జనసంఘ్ మూడు లోక్సభ స్థానాలను గెలుచుకోగా, కోల్కతా నుంచి గెలిచిన ముఖర్జీ ప్రతిపక్షాల తరఫున పార్లమెంట్లో శక్తివంతమైన స్వరంగా నిలిచారు.
జమ్మూ కశ్మీర్కు ప్రత్యేక ప్రతిపత్తిని కల్పించిన ఆర్టికల్ 370, ప్రత్యేక జెండా, ప్రత్యేక రాజ్యాంగం వంటి అంశాలను ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. ఇవి దేశ సమగ్రతకు భంగం కలిగిస్తాయని భావించారు. “ఏక్ దేశ్ మే దో విధాన్, దో ప్రధాన్, దో నిశాన్ నహీ చలేం గే” అనే నినాదంతో దేశవ్యాప్తంగా ఉద్యమాన్ని నడిపించారు. జమ్మూ కశ్మీర్లో ప్రవేశానికి ప్రత్యేక అనుమతి విధానాన్ని నిరసిస్తూ 1953లో అక్కడికి వెళ్లగా ఆయనను అరెస్టు చేశారు. నిర్బంధంలో ఉన్న సమయంలో ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో శ్రీనగర్లోని ఆసుపత్రికి తరలించారు. అనంతరం 1953 జూన్ 23న ఆయన మరణించినట్లు ప్రకటించారు. ఆయన మరణ పరిస్థితులపై అనేక సందేహాలు వ్యక్తమైనప్పటికీ, పూర్తి స్థాయి విచారణ జరగకపోవడం వివాదాస్పద అంశంగా మిగిలిపోయింది. ఆయన తల్లి యోగమయా దేవి సైతం విచారణ కోరుతూ అప్పటి ప్రధాని నెహ్రూకు లేఖ రాసినా, దానికి అనుకూల స్పందన లభించలేదు.
డాక్టర్ శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ రాజకీయ జీవితమంతా దేశ సమగ్రత, జాతీయ ఐక్యత, ప్రజాస్వామ్య విలువల పరిరక్షణ కోసం సాగిన నిరంతర పోరాటమే. భారతీయ రాజకీయాల్లో ప్రత్యామ్నాయ శక్తి నిర్మాణానికి ఆయన వేసిన పునాదులు తరువాతి తరాలకు మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి. దేశ ప్రయోజనాల కోసం పదవులను త్యజించిన నాయకుడిగా, తన సిద్ధాంతాల కోసం చివరి శ్వాస వరకు పోరాడిన దేశభక్తుడిగా, జాతీయ సమైక్యత కోసం తన జీవితాన్ని అంకితం చేసిన మహోన్నత వ్యక్తిగా డాక్టర్ శ్యామ ప్రసాద్ ముఖర్జీ భారత చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు. ఆయన జీవితం దేశభక్తి, త్యాగం, సిద్ధాంత నిబద్ధతకు చిరస్మరణీయమైన ఉదాహరణ.
