బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం హెడ్గేవార్పై నిఘా ఉంచడం ఇదే మొదటిసారి. అప్పుడు ఆయన వయస్సు కేవలం పదిహేనేళ్ళు దాటి ఉంటుంది.
అది 1907-08 ప్రాంతంలో ఒక విజయదశమి రోజు. రాంపాయలి గ్రామంలో ఆయన బాబాయి అబాజీ రెవెన్యూ ఇన్స్పెక్టర్గా ఉండేవారు. వార్షిక వేడుకల కోసం ఊరంతా ఒక్కచోట చేరింది; తప్పెట వాయిద్యాలు మారుమోగుతున్నాయి, దీపాలు వెలుగుతున్నాయి, పిల్లలు జనాల మధ్య అటు ఇటు పరిగెడుతూ సందడి చేస్తున్నారు. మైదానం మధ్యలో, చెడుపై మంచి సాధించిన విజయానికి ప్రతీకగా, దహనం చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న రావణుడి భారీ విగ్రహం నిలబడి ఉంది.
ఆ రోజు వలస పాలన (బ్రిటిష్) రికార్డుల్లోకి ఎక్కుతుందని ఎవరూ ఊహించలేదు.
ఉత్సవ ఊరేగింపు ముందుకు సాగుతుంటే, యువ కేశవ్ నిశ్శబ్దంగా గమనిస్తూ ఉన్నాడు. చిన్నతనంలోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోయి, ఆయన ఎన్నో కష్టాల మధ్య పెరిగాడు. కుటుంబ పోషణ కోసం తన అన్నయ్య మహదేవశాస్త్రి పడుతున్న శ్రమను చూశాడు. పేదరికాన్ని అనుభవిస్తూనే, ఎలాంటి ఫిర్యాదులు లేకుండా పెరగడం వల్ల ఆయనలో గాంభీర్యం, క్రమశిక్షణ, అంతర్గత దృఢత్వం ఏర్పడ్డాయి. పాఠశాలలో ఆయన ఎక్కువగా అరిచే రకం కాదు, కానీ అందరూ ఆయన్ని అనుసరించేవారు. ‘జెండాను చేజిక్కించుకోవడం’ (capture the flag) వంటి ఆటల్లో ఆయన నాయకత్వం వహించేవాడు. నాయకత్వం అనేది ఆయనకు సహజంగా అబ్బిన లక్షణం తప్ప, ఆడంబరం కోసం చేసేది కాదు.
అప్పటికే ఆయన మనస్సు రగులుతోంది.
దేశవ్యాప్తంగా జాతీయవాద భావాలు వ్యాపిస్తున్న కాలమది, ఆ ప్రభావంతో ఆయనలో ఏదో తెలియని చైతన్యం నిశ్శబ్దంగా రూపుదిద్దుకుంటోంది. “వందేమాతరం” అనేది ఆయనకు కేవలం ఒక పాట మాత్రమే కాదు; అది ఒక ఉవ్వెత్తున ఎగిసిపడుతున్న కెరటం. ఆయన చదివేవాడు, ఇతరులు చెప్పేది వినేవాడు, లోతుగా ఆలోచించేవాడు, కానీ ఎప్పుడూ ఆవేశంతో ఊగిపోయి అనాలోచితంగా ప్రవర్తించే వ్యక్తి కాదు.
ఇదంతా ఒక పెద్ద లక్ష్యం వైపు దారితీస్తోంది.
దహనం కావడానికి సిద్ధంగా ఉన్న రావణ విగ్రహాన్ని చూసినప్పుడు, కేశవ్కు అది కేవలం పురాణగాథలా అనిపించలేదు (అంతకు మించిన ఏదో అర్థం ఆయనకు కనిపించింది).
“రావణుడు చెడుకు ప్రతీక అయితే,” అని ఆయన ఆలోచించాడు, “మరి ఈ పరాయి పాలన సంగతేంటి? మనం ప్రతిరోజూ అనుభవిస్తున్న ఈ అవమానం సంగతేంటి?”. హఠాత్తుగా, ఆ పండుగ సందడిని చీలుస్తూ ఆయన గొంతు వినిపించింది:
“వందేమాతరం!”
ఆ మాటలు వేడుకలా లేవు. అవి ఒక సవాల్లా వినిపించాయి. ఒక్క క్షణం పాటు అక్కడున్న జనం స్తంభించిపోయారు, వెంటనే ఆయన స్నేహితులు కూడా గొంతు కలిపారు. ఆ నినాదం మళ్ళీ మిన్నంటింది—మరింత గట్టిగా, మరింత పదునుగా, ఎదిరిస్తున్నట్లుగా! కేశవ్ ముందుకు వచ్చి మాట్లాడాడు. ఆవేశంతో కాదు, అనాలోచితంగానూ కాదు.. ఎంతో స్పష్టంగా మాట్లాడాడు.
ఏడాదికి ఒకసారి రావణుడిని దహనం చేయడం వల్ల ఎలాంటి ప్రయోజనం లేదని, అంతకంటే పెద్దదైన అన్యాయం—అంటే పరాయి పాలన—అడ్డు అదుపు లేకుండా కొనసాగుతున్నంత కాలం దానికి అర్థం లేదని ఆయన ప్రకటించారు. పురాణాల్లోని ఆ ప్రతీకాత్మక చెడును, అప్పటి వలస పాలనలోని సజీవ వాస్తవంతో ఆయన ముడిపెట్టారు. ఆయన ఇవ్వాలనుకున్న సందేశం ఎంతో స్పష్టంగా, సూటిగా ఉంది.
అక్కడ ఉన్న బ్రిటిష్ అధికారులు ఆ పరిస్థితిలోని తీవ్రతను వెంటనే పసిగట్టారు. దీనిపై నివేదికలు సిద్ధమయ్యాయి, సాక్ష్యాల వాంగ్మూలాలు రికార్డ్ చేయబడ్డాయి. ఆ నినాదాలు చేసిన అబ్బాయిలపై రాజద్రోహం (Sedition) కేసు నమోదు చేశారు. ఆ విధంగా, మొదటిసారిగా బ్రిటిష్ వలస పాలన యంత్రాంగం కేశవ హెడ్గేవార్పై నిఘా ఉంచడం ప్రారంభించింది. తాను చేసిన పనికి తగిన పరిణామాలు ఉంటాయని, ప్రభుత్వం తనను గమనిస్తోందని ఆయనకు తెలుసు. అయినప్పటికీ, ఆయన ఎక్కడా వెనక్కి తగ్గలేదు.
ఆ దసరా సాయంత్రం కేవలం రావణ దహనంతోనే ముగిసిపోలేదు. ప్రతీకలకు (symbolism) ఎంతటి శక్తి ఉంటుందో ఆయనకు జీవితాంతం గుర్తుండిపోయేలా ఆ సంఘటన ఒక బలమైన ముద్ర వేసింది.
కొన్నేళ్ల తర్వాత, 1925లో నాగపూర్లో రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ను స్థాపించడానికి ఆయన విజయదశమి రోజునే ఎంచుకోవడం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఏ రోజైతే ఆయన మొట్టమొదటి బహిరంగ నిరసనను (Act of defiance) వ్యక్తం చేశారో, అదే రోజున వ్యవస్థీకృత దేశ నిర్మాణానికి శ్రీకారం చుట్టారు.
ఆ విత్తనం రాంపాయలిలోనే పడింది.
ఈ ఏప్రిల్ 1న మనం కేవలం ఆయన జన్మదినాన్ని మాత్రమే జరుపుకోవడం లేదు; ఒక యువ గొంతు మొట్టమొదటిసారిగా ఒక మహా సామ్రాజ్య రికార్డుల్లోకి ఎక్కి, ఇక ఎప్పటికీ మూగబోని ఆ చారిత్రక సాయంత్రాన్ని కూడా స్మరించుకుంటున్నాము.
వందేమాతరం.
