ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ శిక్షణలో సరికొత్త మార్పులు : 1927 వేసవి శిబిరం నుండి నేటి ‘కార్యకర్త వికాస్ వర్గ్’ వరకు పూర్తి వివరాలు!

రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS) కేవలం ఒక సంస్థ మాత్రమే కాదు, ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద స్వచ్ఛంద సంస్థగా గుర్తింపు పొందింది. సంఘ్ ఇంతటి బలిష్టమైన నిర్మాణంగా ఎదగడానికి ప్రధాన కారణం అందులోని స్వయంసేవకులకు అందించే క్రమశిక్షణతో కూడిన శిక్షణ. రాబోయే కాల అవసరాలకు అనుగుణంగా, సంఘ్ తన శిక్షణా శిబిరాల విధానంలో పేర్లలో చారిత్రాత్మక మార్పులను తీసుకువచ్చింది. 1927లో ప్రారంభమైన ఈ శిక్షణా ప్రస్థానం, 2026 నాటికి ఎలా రూపాంతరం చెందిందో ఈ ప్రత్యేక వ్యాసంలో వివరంగా తెలుసుకుందాం.

1927నుండి నేటి వరకు
సంఘ్ స్థాపకుడు డాక్టర్ కేశవ్ బలిరామ్ హెడ్గేవార్ ఆలోచనల నుండి పుట్టిన ఈ శిక్షణా శిబిరాల రూపం కాలక్రమేణా మారుతూ వచ్చింది. సంఘ్ స్థాపించబడిన రెండు సంవత్సరాల తర్వాత, 1927లో నాగపూర్‌లో మొదటిసారిగా మూడు వారాల పాటు ఒక శిక్షణా శిబిరాన్ని ప్రారంభించారు. దీనికి మొదట ‘గ్రీష్మకాలీన్ వర్గ్’ (వేసవి శిబిరం) అని పేరు పెట్టారు. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత సంఘ్ దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించడం ప్రారంభించినప్పుడు, దీనిని ‘అధికారి శిక్షా వర్గ్’ (OTC – Officer Training Camp)గా మార్చారు. సంఘ్‌ను దేశవ్యాప్తంగా నడిపించే నాయకులను , అధికారులను తయారు చేయడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. ఆ తర్వాత 1950 నుండి ఈ శిబిరాలకు ‘సంఘ్ శిక్షా వర్గ్’ అని నామకరణం చేశారు. దశాబ్దాల పాటు ఈ పేరే చలామణిలో ఉంది. ఇందులో ప్రథమ వర్ష (మొదటి సంవత్సరం), ద్వితీయ వర్ష (రెండవ సంవత్సరం), తృతీయ వర్ష (మూడవ సంవత్సరం) అనే మూడు విభాగాలుగా శిక్షణ ఇచ్చేవారు.

మారుతున్న కాలంతో పాటు కార్యకర్తల నైపుణ్యాలను అభివృద్ధి చేయడానికి సంఘ్ తన శతాబ్ది ఉత్సవాల వేళ నూతన శిక్షణా విధానాన్ని పూర్తిగా అమలులోకి తెచ్చింది. ఇప్పుడు శిక్షణా కాలపరిమితిని తగ్గించి, మరింత నిర్మాణాత్మకంగా మార్చారు. ఈ కొత్త మార్పుల ప్రకారం ప్రాథమిక స్థాయిలను మరింత సరళతరం చేశారు. ఇందులో మొదటిది మూడు రోజుల పాటు సాగే ‘ప్రారంభిక్ వర్గ్’ (ప్రారంభ స్థాయి శిబిరం). దీని తదుపరి దశగా ఏడు రోజుల పాటు నిర్వహించే ‘ప్రాథమిక్ శిక్షా వర్గ్’ (ప్రాథమిక స్థాయి శిబిరం) ఉంటుంది.

ఇక గతంలో మూడేళ్ల పాటు సాగిన ప్రధాన శిక్షణా కాలపరిమితిని కూడా సంఘ్ పూర్తిగా పునర్వ్యవస్థీకరించింది. గతంలో 20 రోజులకు పైగా సాగే మొదటి సంవత్సర (ప్రథమ వర్ష) శిక్షణను, ఇప్పుడు కేవలం 15 రోజులకు కుదించి దానికి ‘సంఘ్ శిక్షా వర్గ్’ అని పేరు పెట్టారు. అలాగే గతంలో ‘ద్వితీయ వర్ష’ (రెండవ సంవత్సరం) అని పిలిచే 20 రోజుల శిక్షణా శిబిరాన్ని ఇప్పుడు ‘కార్యకర్త వికాస్ వర్గ్ – 1’ గా మార్చారు. అన్నింటికంటే అత్యున్నతమైనది, గతంలో ‘తృతీయ వర్ష’ (మూడవ సంవత్సరం) అని పిలిచే 25 రోజుల సుదీర్ఘ శిక్షణను ఇప్పుడు ‘కార్యకర్త వికాస్ వర్గ్ – 2’ గా వ్యవహరిస్తున్నారు. కార్యకర్తలలో సంపూర్ణ నాయకత్వ లక్షణాలను పెంపొందించడానికి ఈ నూతన వికాస్ వర్గ్‌లు ఎంతో దోహదపడతాయని సంఘ్ భావిస్తోంది.

ప్రారంభ రోజుల్లో శిక్షణా శిబిరాలు ఎలా సాగేవి?
సంఘ్ ప్రారంభ రోజుల్లో వసతులు చాలా పరిమితంగా ఉండేవి. నాటి ఆసక్తికరమైన విశేషాలలో ముఖ్యమైనది భోజన వసతి. ప్రారంభంలో శిబిరానికి వచ్చేవారికి సంఘ్ స్వయంగా వంట చేసేది కాదు. నాగపూర్‌లోని స్థానిక కుటుంబాలు స్వచ్ఛందంగా స్వయంసేవకులకు ఇళ్ల నుండి భోజనాలు పంపించేవి. స్వయంసేవకులు స్థానిక ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో బస చేసేవారు. నీరు, విద్యుత్, వైద్య ఖర్చుల కోసం స్వయంసేవకుల నుండే ఒక చిన్న మొత్తాన్ని రుసుముగా సేకరించేవారు.

నాటి శిక్షణలో బావిలో ఈత కొట్టే సంప్రదాయం చాలా ప్రత్యేకమైనది. డాక్టర్ హెడ్గేవార్ పర్యవేక్షణలో అన్నా సోహని, మార్తాండ్‌రావ్ జోగ్ వంటి ప్రముఖులు శారీరక శిక్షణ ఇచ్చేవారు. ఉదయం వ్యాయామం ముగిసిన తర్వాత, డాక్టర్ హెడ్గేవార్ స్వయంగా స్వయంసేవకులందరినీ ‘చిట్ణీస్ పురా’లోని ఒక పెద్ద బావి వద్దకు ఈత కొట్టడానికి తీసుకువెళ్లేవారు. కాలక్రమేణా శిక్షణా శిబిరానికి వచ్చే వారి సంఖ్య వేలల్లోకి పెరగడంతో ఈ సంప్రదాయాన్ని నిలిపివేయాల్సి వచ్చింది. నేడు ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్న నాగపూర్‌లోని ‘రేశింబాగ్’ (హెడ్గేవార్ స్మృతి మందిర్) మైదానంలో 1939 నుండి ఈ శిబిరాలు క్రమం తప్పకుండా జరుగుతున్నాయి. ఈ స్థలాన్ని డాక్టర్ హెడ్గేవార్ ఆ రోజుల్లో కేవలం ₹700 లకే కొనుగోలు చేయడం ఒక చారిత్రాత్మక విశేషం.

నాగపూర్ నుండి దేశవ్యాప్త విస్తరణ
మొదట్లో కేవలం నాగపూర్‌కే పరిమితమైన ఈ శిక్షణా శిబిరాలు, సంఘ్ విస్తరిస్తున్న కొద్దీ దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు పాకాయి. నాగపూర్ దాటి, మొదటి శిబిరం 1934లో మహారాష్ట్రలోని పుణెలో జరిగింది. ఆ తర్వాత నాసిక్‌లో, 1938లో మొదటిసారిగా అప్పటి అఖండ భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర వెలుపలి ప్రాంతమైన లాహోర్ (ప్రస్తుత పాకిస్తాన్) లో శిక్షణా శిబిరాన్ని నిర్వహించారు.

ప్రస్తుతం దేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాల్లో ‘కార్యకర్త వికాస్ వర్గ్-1’ (పాత ద్వితీయ వర్ష) వరకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు. స్వయంసేవకులు తమ సొంత రాష్ట్రాలు లేదా ప్రాంతీయ కేంద్రాలలోనే ఈ శిక్షణను పూర్తి చేసుకోవచ్చు. అయితే, అత్యున్నత స్థాయి శిక్షణ అయిన ‘కార్యకర్త వికాస్ వర్గ్-2’ (పాత తృతీయ వర్ష) కోసం మాత్రం దేశం నలుమూలల నుండి, కాశ్మీర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు ఉన్న ప్రతి స్వయంసేవకుడు నేటికీ నాగపూర్‌కే రావాల్సి ఉంటుంది.

ఈ శిబిరాలు వేసవిలోనే ఎందుకు జరుగుతాయి?వయస్సు పరిమితులు ఏమిటి?
సంఘ్ శిక్షణా శిబిరాలు ఎక్కువగా మే మరియు జూన్ నెలల్లోనే జరుగుతాయి. దీని వెనుక ఒక ఆచరణాత్మక మరియు సామాజిక కారణం ఉంది. ఈ కాలంలో పాఠశాలలు, కళాశాలలకు వేసవి సెలవులు (సమ్మర్ వెకేషన్స్) ఉంటాయి. విద్యార్థులు, యువకులు, ఉద్యోగులు ఎలాంటి ఇబ్బంది లేకుండా, తమ రోజువారీ విధులకు ఆటంకం కలగకుండా ఈ శిక్షణలో పాల్గొనడానికి వీలుగా ఈ సమయాన్ని ఎంచుకున్నారు.

విభిన్న వయస్కుల సౌకర్యార్థం మరియు వారి శారీరక సామర్థ్యాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని ఈ శిబిరాలను రెండు రకాలుగా నిర్వహిస్తారు. మొదటిది ‘సామాన్య వర్గ్’ – ఇది 18 నుండి 40 సంవత్సరాల లోపు ఉన్న యువకుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. ఇందులో శారీరక వ్యాయామాలు, కఠినమైన శిక్షణ ఉంటాయి. రెండవది ‘విశేష వర్గ్’ – ఇది 41 నుండి 65 సంవత్సరాల వయస్సు గల పెద్దల కోసం నిర్వహిస్తారు. వీరి వయస్సుకు తగినట్లుగా బౌద్ధిక చర్చలు, సంస్థాగత నిర్వహణపై ఇందులో ఎక్కువ దృష్టి పెడతారు.

చరిత్రలో శిబిరాలకు ఆటంకం కలిగిన సందర్భాలు
సంఘ్ సుదీర్ఘ చరిత్రలో అత్యంత ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో కూడా ఈ శిబిరాలను నిరంతరాయంగా నిర్వహించారు. అయితే, గత 99 ఏళ్లలో కేవలం ఐదు ప్రత్యేక సందర్భాలలో మాత్రమే దేశంలో ఏర్పడిన అసాధారణ పరిస్థితుల వల్ల ఈ శిక్షణా శిబిరాలకు బ్రేక్ పడింది.

మొదటిసారిగా 1948లో మహాత్మా గాంధీజీ హత్య తర్వాత సంఘ్‌పై ప్రభుత్వం విధించిన మొదటి నిషేధం కారణంగా శిబిరాలు జరగలేదు. ఆ తర్వాత 1976-77 కాలంలో దేశంలో విధించిన అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో సంఘ్ కార్యకలాపాలపై ఆంక్షలు ఉండటంతో ఇవి నిలిచిపోయాయి. 1991లో దేశంలోని కొన్ని అంతర్గత అల్లర్లు మరియు జాతీయ భద్రతా కారణాల వల్ల శిబిరాలను రద్దు చేశారు. ఆ వెంటనే 1993లో బాబ్రీ మసీదు కూల్చివేత అనంతరం సంఘ్‌పై విధించిన నిషేధం వల్ల మరోసారి శిబిరాలకు ఆటంకం కలిగింది. ఇక చివరిగా 2020-2021 కాలంలో ప్రపంచాన్ని వణికించిన కోవిడ్-19 (కరోనా) మహమ్మారి, దేశవ్యాప్త లాక్‌డౌన్ల కారణంగా ఈ శిబిరాలను నిర్వహించలేకపోయారు.

ప్రముఖుల రాక – ముగింపు వేడుకల ప్రాముఖ్యత
నాగపూర్‌లో జరిగే ఈ శిక్షణా శిబిరాల ముగింపు ఉత్సవాలు దేశవ్యాప్తంగా రాజకీయ, సామాజిక వర్గాలలో ఎంతో చర్చనీయాంశమవుతాయి. ఎందుకంటే, ఈ వేడుకలకు సంఘ్ సిద్ధాంతాలతో లేదా వారి రాజకీయ భావజాలంతో ఏమాత్రం సంబంధం లేని వివిధ రంగాల ప్రముఖులను ముఖ్య అతిథులుగా ఆహ్వానించడం ఆనవాయితీగా వస్తోంది.

ఈ క్రమంలోనే 2014 లో జరిగిన ముగింపు వేడుకలకు ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ వ్యవస్థాపకులు శ్రీ శ్రీ రవిశంకర్ హాజరయ్యారు. అలాగే, 2018 లో జరిగిన ముగింపు ఉత్సవానికి భారత మాజీ రాష్ట్రపతి, కాంగ్రెస్ పార్టీ సీనియర్ నాయకుడు డాక్టర్ ప్రణబ్ ముఖర్జీ ముఖ్య అతిథిగా హాజరై ప్రసంగించారు. సంఘ్ వేదికపై నుండి ఆయన దేశభక్తి, వైవిధ్యం గురించి మాట్లాడటం అప్పట్లో దేశవ్యాప్తంగా పెద్ద సంచలనంగా మారింది.

కాలం మారుతున్నా, శిక్షణా కాలపరిమితి తగ్గుతున్నా, పేర్లు మారుతున్నా… క్రమశిక్షణ, దేశభక్తి, నిస్వార్థ సమాజ సేవ అనే ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ శిక్షణా శిబిరాల మూల సూత్రం మాత్రం గత తొమ్మిది దశాబ్దాలకు పైగా నిరంతరాయంగా కొనసాగుతూనే ఉంది. నూతనంగా ప్రవేశపెట్టిన ‘కార్యకర్త వికాస్ వర్గ్’