సంఘ్ సేవా విస్తరణ: ‘సేవా భారతి’ నుంచి దేశవ్యాప్త సేవా యజ్ఞం వరకు
భారతదేశంలో ఎమర్జెన్సీ అనంతరం సామాజిక, సాంస్కృతిక రంగాల్లో కీలక మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో రాష్ట్రీయ స్వయం సేవక సంఘ్ (ఆర్ఎస్ఎస్) కార్యకలాపాలు విస్తరించడంతో పాటు, సేవా కార్యక్రమాలకు వ్యవస్థీకృత రూపం ఇవ్వాలనే దిశగా పటిష్టమైన అడుగులు పడాయి. అప్పటి సర్ సంఘచాలక్ శ్రీ బాలాసాహెబ్ దేవరస్ ఈ ప్రయత్నాలకు దిశానిర్దేశం చేసి, సేవను సంఘ్ కార్యాచరణలో కీలక భాగంగా నిలిపారు.
సేవా కార్యక్రమాలకు పునాది
1977లో ఢిల్లీలో స్వయం సేవకులను ఉద్దేశించి మాట్లాడిన బాలాసాహెబ్ దేవరస్, సమాజంలోని వెనుకబడిన వర్గాల అభ్యున్నతికి కట్టుబడాలని పిలుపునిచ్చారు. అదే సంవత్సరంలో ఢిల్లీలోని జహంగీర్పురిలో తొలి బాలవాడి కేంద్రాన్ని (ప్రీస్కూల్) ప్రారంభించడం ద్వారా సేవా కార్యక్రమాలకు ప్రాయోగిక శ్రీకారం చుట్టారు. ఈ చిన్న ప్రయత్నమే తరువాత విస్తృత సేవా ఉద్యమంగా రూపాంతరం చెందింది.
‘సేవా భారతి’ ఆవిర్భావం
1979లో ఢిల్లీలో సేవా భారతి అధికారికంగా స్థాపించబడింది. అనంతరం, దేశవ్యాప్తంగా ప్రతి రాష్ట్రంలో ఇదే పేరుతో సంస్థలు ఏర్పడి, సేవా కార్యక్రమాలను విస్తరించాయి. 1989లో డాక్టర్ జీ హెడ్గేవార్ జన్మ శతజయంతి సందర్భంగా ‘సేవ’ను ప్రధాన ఇతివృత్తంగా తీసుకుని సంఘ్ నిర్మాణంలో ప్రత్యేక ‘సేవా విభాగం’ను ఏర్పాటు చేశారు.
సామాజిక వాస్తవాలపై సంఘ్ దృక్కోణం
సమాజంలో ఉన్న వర్గీకరణపై భిన్న అభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ, సంఘ్ క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న వాస్తవ పరిస్థితులను గుర్తించి, వెనుకబడిన వర్గాల ఆర్థిక, సామాజిక, విద్యా అభివృద్ధిపై దృష్టి కేంద్రీకరించింది. రాజకీయ నినాదాల కంటే, ప్రత్యక్ష సేవా కార్యక్రమాల ద్వారా మార్పు తీసుకురావడమే ప్రధాన లక్ష్యంగా కొనసాగింది.
సేవా కార్యక్రమాల విస్తృతి
సేవా భారతి మరియు అనుబంధ సంస్థలు దేశవ్యాప్తంగా విద్య, ఆరోగ్యం, గ్రామీణాభివృద్ధి, వ్యక్తిత్వ వికాసం వంటి రంగాల్లో విస్తృతంగా పనిచేస్తున్నాయి. ‘సేవా నిధి’ వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా అంకితభావం గల స్వచ్ఛంద కార్యకర్తల బలమైన వలయం ఏర్పడింది. ప్రస్తుతం దేశవ్యాప్తంగా 1,25,000కు పైగా సేవా ప్రాజెక్టులు అమలులో ఉన్నట్లు అంచనా.
సమన్వయం కోసం జాతీయ వేదిక
వివిధ సేవా సంస్థల మధ్య సమన్వయాన్ని పెంపొందించేందుకు “రాష్ట్రీయ సేవా భారతి” స్థాపించబడింది. రాష్ట్ర స్థాయిలో ‘సేవా సంగమం’ కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తూ, వందలాది సంస్థలు తమ సేవా కార్యక్రమాలను ప్రదర్శించుకునే వేదికను కల్పిస్తున్నారు. ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి జాతీయ సదస్సులు నిర్వహించడం ద్వారా అనుభవాలను పంచుకునే అవకాశాన్ని కల్పిస్తున్నారు.
ఆధ్యాత్మిక సంస్థల భాగస్వామ్యం
హిందూ దేవాలయాలు, మత సంస్థలు కూడా సామాజిక సేవలో చురుకుగా పాల్గొంటున్నాయి. వీటిని ఒకే వేదికపైకి తీసుకురావడానికి ‘హిందూ ఆధ్యాత్మిక మేళాలు’ నిర్వహించడం ప్రారంభమైంది. ఇది సేవా భావనను మరింత విస్తృతం చేసింది.
సేవ—ఒక సామాజిక సాధన
సంఘ్ దృష్టిలో సేవ అనేది కేవలం వ్యక్తిగత బాధ్యత కాదు; అది సమాజాన్ని సమగ్రంగా అభివృద్ధి చేసే సాధన. వనవాసీ కళ్యాణ్ ఆశ్రమ్, విద్యా భారతి, సేవా భారతి వంటి సంస్థలు ఈ దిశలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.
ఈ సేవా ప్రస్థానం, నేడు దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించి, సమాజంలోని వివిధ వర్గాల అభ్యున్నతికి ఒక స్థిరమైన శక్తిగా కొనసాగుతోంది.
