రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ ప్రతీ సంవత్సరం కార్యకర్తల కోసం శిక్షా వర్గ లు నిర్వహిస్తుంది. వేసవి కాలంలో వివిధ స్థాయిల్లో ఈ శిక్షణ నిర్వహిస్తారు. ఒక్కో దశ ను దాటిన కార్యకర్తలకు నాగపూర్ కేంద్ర కార్యాలయంలో… ఉన్నత స్థాయి శిక్షా వర్గ ఉంటుంది. దీనిని కార్యకర్తల వికాస వర్గ 2 గా పిలుస్తున్నారు. ఈ ఏడాది నిర్వహిస్తున్న శిబిరం.. రేపు అంటే జూన్ 5 న ముగుస్తుంది. ఈ సందర్భంగా సంఘ్ నిర్వహించే శిక్షా వర్గ గొప్పతనం తెలుసుకొందాం.మొట్టమొదటి సంఘ శిక్షా వర్గ 1927లో నాగ్పూర్లో ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో అది 3 వారాల పాటు కొనసాగింది. అప్పట్లో వేసవి తరగతులు అని పిలిచేవారు. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత, దీనికి ‘అధికారి శిక్షా వర్గ’ అని పేరు పెట్టారు. తరువాత 1950 నుంచి, ఈ తరగతులను ‘సంఘ శిక్షా వర్గ’ అని పిలవటం ప్రారంభించారు.
శిక్షా వర్గ అంటే కార్యకర్తలకు శిక్షణ. చాలా సంవత్సరాలుగా, ప్రారంభ వ్యవస్థలో, ఆహారం సమీపంలోని ఇళ్ల నుంచి వచ్చేది. మరియు కార్యకర్తలు స్థానిక పాఠశాలల్లో నివసించేవారు. లోకాంచిశాల, ధన్వతే నగర్ విద్యాలయ (మిల్ సిటీ స్కూల్ – అప్పటి పేరు) మరియు నాగ్పూర్లోని న్యూ ఇంగ్లీష్ స్కూల్ భవనం వంటివి అప్పట్లో ఉచితంగా లభించేవి. దీనితో పాటు, వైద్య సంరక్షణ, విద్యుత్, నీరు మొదలైన ఖర్చుల కోసం శిక్షా వర్గకి హాజరయ్యే అధ్యాపకుల నుంచి స్వల్ప మొత్తం రుసుములు కూడా వసూలు చేశారు.
ఈ శిక్షా వర్గల విజయానికి, డాక్టర్ హెడ్గేవార్ జీ.. అప్పట్లో అన్నా సోహ్ని మరియు మార్తాండరావు జోగ్ సహకారం తీసుకొన్నారు. ప్రారంభ సమయంలో శిక్షా వర్గను సంఘ్ వ్యవస్థాపకులు డాక్టర్ జీ స్వయంగా పర్యవేక్షించేవారు. ఈ శిక్షా వర్గలలో శారీరక శిక్షణ ముగిసిన తర్వాత, డాక్టర్ హెడ్గేవార్.. స్వయం సేవకులందరినీ ఈత కొట్టడానికి చిట్నిస్పురాలోని మెట్ల బావి వద్దకు తీసుకెళ్లేవారు. తరువాత, అభ్యాసకుల సంఖ్య పెరగడంతో.. దీనిని నిలిపివేశారు.
1939 ప్రాంతం నుంచి నాగ్పూర్లోని రేషంబాగ్లోని హెడ్గేవార్ స్మృతి మందిర్లో శిక్షా వర్గలు నిర్వహించడం ప్రారంభించారు. అప్పటి నుంచి ఈ సంఘ శిక్షా వర్గలు అక్కడే నిర్వహిస్తున్నారు. ఈ ఎకరం భూమిని డాక్టర్ హెడ్గేవార్ అప్పట్లోనే కొనుగోలు చేశారు.
కార్యక్రమ నిర్మాణం
శిక్షా వర్గలో శారీరక మరియు మేధో కార్యక్రమాలు ఉంటాయి. ఉదయం 5 గంటల నుంచి రాత్రి 9 గంటల వరకు జరిగేవి. ప్రారంభంలో, ఉదయం రెండున్నర గంటలు మరియు సాయంత్రం ఒకటిన్నర గంటలు శారీరక శిక్షణ కోసం కేటాయించారు. మధ్యాహ్నం 12:30 నుండి సాయంత్రం 5 గంటల వరకు విశ్రాంతి, భౌధిక్, చర్చ మరియు నోట్స్ రాయడానికి కేటాయించారు.
నాగ్పూర్ తర్వాత విస్తరణ
నాగ్పూర్లో శిక్షా వర్గలు విజయవంతం అయిన తర్వాత, 1934లో పూణేలో వీటిని నిర్వహించడం ప్రారంభమైంది. ఆ తర్వాత సంవత్సరం నుంచి మొదటి మరియు రెండవ వర్ష శిక్షా వర్గలు పూణేలో ప్రారంభమయ్యాయి. వేసవి సెలవుల సౌకర్యం కోసం.. పూణేలో శిక్షా వర్గలు ఏప్రిల్ 22 నుండి జూన్ 2 వరకు మరియు నాగ్పూర్లో శిక్షా వర్గలు మే 1 నుండి జూన్ 10 వరకు జరిగేవి. డాక్టర్ హెడ్గేవార్ మే 15 వరకు పూణేలో మరియు తరువాత నాగ్పూర్లో ఉండేవారు.
పూణే తర్వాత, ఈ శిక్షా వర్గలు నాసిక్లో ప్రారంభమయ్యాయి. 1942-43 సంవత్సరంలో, ఈ శిక్షా వర్గల్లో పాల్గొనే స్వయం సేవకుల సంఖ్య 2,750కి చేరుకుంది. ఇంతలో 1938లో, మహారాష్ట్ర వెలుపల లాతూర్ లో తరగతులు ప్రారంభించారు. దీని తరువాత పని పెరిగేకొద్దీ, ఇతర రాష్ట్రాలలో మొదటి మరియు రెండవ శ్రేణి సంఘ శిక్షా వర్గలు నిర్వహించడం ప్రారంభమైంది. ఇప్పుడు స్వయం సేవకులు మూడవ శ్రేణి శిక్షా వర్గ కోసం మాత్రమే నాగ్పూర్కు రావాలని తప్పనిసరి చేశారు.
దేశవ్యాప్త విస్తరణ
1940లో నాగ్పూర్లో జరిగిన సంఘ శిక్షా వర్గకి, ఉత్తరం నుండి దక్షిణం మరియు తూర్పు నుండి పశ్చిమం వరకు అన్ని ప్రాంతాలనుంచి స్వయం సేవకులు హాజరయ్యారు. దురదృష్టవశాత్తు, ఈ సంవత్సరం శిక్షా వర్గ పూర్తయిన కొద్ది రోజులకే, అంటే 1940 జూన్ 21న, సంఘ స్థాపకులు డాక్టర్ హెడ్గేవార్ జీ పరమపదించారు.
తాత్కాలిక అంతరాయం
1948-1949లో సంఘ్ పై నిషేధం, 1976-1977లో అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో నిషేధం, 1993లో నిషేధం మరియు 1991లో ప్రత్యేక జాతీయ పరిస్థితులు (మాజీ ప్రధాన మంత్రి రాజీవ్ గాంధీ హత్య మరియు లోక్సభ ఎన్నికలు) కారణంగా ఈ శిక్షావర్గ లకు తాత్కాలికంగా అంతరాయం కలిగింది. ఈ మధ్యకాలంలో కూడా.. ఈ శిక్షా వర్గ 2020-2021 సమయంల.. కరోనా మహమ్మారి కారణంగా వాయిదా వేయవలసి వచ్చింది. ఆయా సంవత్సరాల్లో తప్పిస్తే, ఇప్పటిదాకా ప్రతి సంవత్సరం క్రమం తప్పకుండా శిక్షావర్గలు దేశవ్యాప్తంగా జరుగుతూనే ఉన్నాయి తుది విడత శిక్షావర్గ నాగపూర్ లో క్రమం తప్పకుండా నిర్వహిస్తూ వచ్చారు.
సంవత్సరాల వారీగా అభ్యాసకులు
2012 ప్రథమ వర్ష – 7,078 ప్రదేశాల నుంచి 10,623 మంది అభ్యాసకులు
ద్వితీయ వర్ష – 2,116 ప్రదేశాల నుంచి 2,581 మంది అభ్యాసకులు
నాగ్పూర్లో తృతీయ వర్ష – 859 ప్రదేశాల నుంచి 923 మంది అభ్యాసకులు
2013 ప్రథమ వర్ష – 7,408 ప్రదేశాల నుంచి 12,549 మంది అభ్యాసకులు
ద్వితీయ వర్ష – 2,320 ప్రదేశాల నుంచి 3,063 మంది అభ్యాసకులు
నాగ్పూర్లో తృతీయ వర్ష – 923 ప్రదేశాల నుండి 1,003 మంది అభ్యాసకులు
2015 ప్రథమ వర్ష – 10,540 ప్రదేశాల నుంచి 17,835 మంది అభ్యాసకులు
ద్వితీయ వర్ష – 2,812 స్థానాల నుంచి 3,715 మంది అభ్యాసకులు
నాగ్పూర్లో తృతీయ వర్ష – 804 స్థానాల నుండి 875 మంది అభ్యాసకులు
2017 ప్రథమ వర్ష – 9,734 స్థానాల నుంచి 15,716 మంది అభ్యాసకులు
ద్వితీయ వర్ష – 2,959 ప్రదేశాల నుంచి 3,796 మంది అభ్యాసకులు
నాగ్పూర్లో తృతీయ వర్ష – 834 స్థానాలు నుంచి 899 అభ్యాసకులు
2019 నాగ్పూర్లో తృతీయ వర్ష – 828 మంది అభ్యాసకులు
2022 40 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న 18,981 మంది అభ్యాసకులు, 40 ఏళ్ల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న 2,925 మంది అభ్యాసకులు. ప్రథమ, ద్వితీయ మరియు తృతీయ వర్ష కలిపి 101 తరగతులలో మొత్తం 21,906 మంది అభ్యాసకులు.
2023 తృతీయ వర్ష నాగ్పూర్ – 682 మంది అభ్యాసకులు
2024 కార్యకర్తల వికాసవర్గ-2, నాగ్పూర్ – 936 మంది అభ్యాసకులు
2025 కార్యకర్తల వికాస వర్గ-2, నాగ్పూర్ – 840 మంది అభ్యాసకులు
2024 నుండి, శిక్షా వర్గల కూర్పు మార్చడమైనది. ఇప్పుడు ప్రారంభిక్ వర్గ- 3 రోజులు, ప్రాథమిక శిక్షా వర్గ- 7 రోజులు, సంఘ్ శిక్షా వర్గ- 15 రోజులు మరియు కార్యకర్త వికాస్ వర్గ-1 (ఈ తరగతిని గతంలో సంఘ్ శిక్షా వర్గ ద్వితీయ వర్ష అని పిలుస్తారు) 20 రోజులు మరియు కార్యకర్త వికాస్ వర్గ-2 (ఈ తరగతిని గతంలో సంఘ్ శిక్షా వర్గ తృతీయ వర్ష అని పిలిచేవారు) 25 రోజులు ఉంటాయి.
గత సంవత్సరాలలో ముఖ్య అతిథి (కార్యకర్త వికాస్ వర్గ-2 ముగింపు వేడుక, నాగ్పూర్)
గతంలో నాగ్పూర్ శిక్షా వర్గ 40 రోజులు ఉండేది, ఇది ఇప్పుడు కార్యకర్త వికాస్ వర్గ-2 వలె 25 రోజులు. స్వాతంత్య్రానికి ముందు కొన్ని సంవత్సరాలుగా 30 రోజులు కూడా ఉండేది.
సంఘ శిక్షా వర్గ రెండు రకాలు – (1) 18 నుండి 40 సంవత్సరాల వయస్సు గల సాధారణ కేటగిరీ, మరియు 41 నుండి 65 సంవత్సరాల వయస్సు గల ప్రత్యేక కేటగిరీ. 65 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్నవారికి ప్రవేశం లేదు.
ప్రస్తుతం, 25 రోజుల పాటు, సంఘ శిక్షా వర్గలో పాల్గొనేవారు సంఘ యూనిఫాంలో కవాతు నిర్వహిస్తారు. వర్గ ముగింపు కార్యక్రమాన్ని నాగ్పూర్ నగరం నిర్వహిస్తుంది. అలాగే, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ సర్ సంఘచాలక్ వార్షిక ప్రసంగాన్ని అందిస్తారు. దీనిలో, సంఘ్ స్వయం సేవకులు విస్తృత దృక్పథాన్ని పొందుతారు.
ఈ సమయంలో, ఒక విశిష్ట వ్యక్తిని ముఖ్య అతిథిగా ఆహ్వానిస్తారు. గత దశాబ్దంలో ముఖ్య అతిథుల జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది
2012 అశ్వని కుమార్, దైనిక్ పంజాబ్ కేసరి డైరెక్టర్ మరియు ఎడిటర్
2013 శ్రీ శ్రీ నిర్మలానందనాథ్ మహాస్వామి, కర్ణాటకలోని ఆదిచుంచుంగిరి మఠం ప్రధాన పూజారి
2014 శ్రీ శ్రీ రవిశంకర్, ఆర్ట్ ఆఫ్ లివింగ్ ఫౌండేషన్ వ్యవస్థాపకులు
2015 ధర్మస్థల కర్ణాటక ధర్మాధికారి పద్మవిభూషణ్ డాక్టర్ వీరేంద్ర హెగ్డే
2016 రంతిదేవ్ సేన్గుప్తా, ‘వర్తమాన్’ (కోల్కతా) వారపత్రిక సంపాదకుడు
2017 నేపాల్ ఆర్మీ మాజీ చీఫ్ జనరల్ రుక్మాంగుడ్ కత్వాల్
2018 ప్రణబ్ ముఖర్జీ, భారత మాజీ రాష్ట్రపతి
2022 దాజీ అలియాస్ కమలేష్ పటేల్, శ్రీ రామచంద్ర మిషన్, హైదరాబాద్ అధ్యక్షుడు
2022 (డిసెంబర్) 1008 శ్రీ కాశీ మహాపీఠం, వారణాసి జగద్గురువులు, డాక్టర్ మల్లికార్జున్ విశ్వారాధ్య శివాచార్య మహాస్వామి
2023 శ్రీ సిద్ధగిరి సంస్థాన్ మఠంలోని అదృశ్య కాడ సిద్ధేశ్వర స్వామి, కనేరి, కొల్హాపూర్
2024 శ్రీ రామగిరి జీ మహారాజ్, పీఠాధీష్ శ్రీ క్షేత్ర గోదావరి ధామ్, బెట్ సరళ
2025 శ్రీ అరవింద్ జీ నేతమ్ (కేంద్ర మాజీ మంత్రి, భారత ప్రభుత్వం)
* 2022 సంవత్సరంలో, తృతీయ వర్ష తరగతిని మే మరియు డిసెంబర్ నెలల్లో రెండుసార్లు నిర్వహించారు.
ఇప్పుడు శిక్షా వర్గ ప్రాధాన్యతలు, విశిష్టతలు తెలుసుకుందాం.
1. సామాజిక సామరస్యం భావన- ఈ సమయంలో, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న స్వయం సేవక్ లు కులం మరియు వర్ణ వివక్ష లేకుండా సమావేశమవుతారు.
2. సామూహిక ఆహారం – శిక్షా వర్గలో స్వయం సేవకులు కలిసి తింటారు. ఇందులో కూడా ఎలాంటి వివక్షత లేదు.
3. సామూహిక జీవిత భావం – అన్ని కార్యకలాపాలలో కలిసి జీవించడం మరియు కలిసి పాల్గొనడం వలన సమిష్టి భావన ఏర్పడుతుంది.
4. అఖిల భారత దృక్పథం విస్తృత భావన.. శిక్షావర్గలో అన్ని రాష్ట్రాల స్వయంసేవకులు కలిసి పాల్గొనడం ద్వారా అందరిలోనూ అఖిలభారత స్ఫూర్తి కలుగుతుంది.
5. క్రమశిక్షణ అవగాహన.. శిక్షా వర్గలో పనులన్నీ క్రమం తప్పకుండా చేయడం ద్వారా క్రమశిక్షణ అలవాటు పడుతుంది.
6. వివిధ విషయాల మీద సమాచారం జ్ఞానం – సంఘ్ భౌగోళిక కూర్పులు మరియు నిర్మాణాల పట్ల ప్రత్యక్ష అనుభవం ఏర్పడుతుంది.
7. సమాజం మరియు దేశం ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్ల మీద చర్చించి పరిష్కారం దిశగా ఆలోచన యోజన జరుగుతుంది.
8. స్వయం సేవకులలో సామర్థ్యం, నైపుణ్యాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి.
9. సంస్థాగత భావం – ప్రతి ఒక్కరి పట్ల స్వంత భావన ఏర్పడుతుంది.
10. స్వావలంబన – తరగతుల సమయంలో, స్వయం సేవకులు అందరూ తమ పనులు తాము స్వయంగా చేసుకుంటారు. ఇది వారిలో తమ పనిని స్వయంగా చేయాలనే భావాన్ని కలిగిస్తుంది.
పరమ పూజనీయ సర్ సంఘ్చాలక్ జీ గత కాలపు ప్రకటనలు:
1) “ఈ శిక్షణ అంతా ఎందుకు జరుగుతోంది? భారత్ మాతా కీ జై అని ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రకటించాలి కాబట్టి ఇది జరుగుతోంది.
2) మనం ఎందుకు చేయాలి? మనం ప్రపంచ విజేతలుగా మారాలనుకుంటున్నామా? లేదు, మనం విజేతలుగా మారాలని కోరుకోవడం లేదు. మనం ఎవరినీ గెలవాల్సిన అవసరం లేదు. మనం అందరినీ ఏకం చేయాలి. సంఘ్ పని కూడా ఎవరినీ గెలవడానికి కాదు, ఐక్యం చేయడానికి జరుగుతుంది. పురాతన కాలం నుండి భరతవర్ష్ కూడా ప్రపంచంలో గెలుస్తోంది, కాబట్టి ఇది ఎవరినీ గెలవడానికి కాదు, అందరినీ ఏకం చేయడానికి.”
(నాగ్పూర్, మూడవ సంవత్సరం, 6 జూన్ 2022)
