భారతీయ పండుగల్లో అనేకం ప్రకృతి, రుతువులు, వ్యవసాయం, జీవవైవిధ్యంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ప్రతి పండుగ వెనుక ఒక ఆధ్యాత్మిక సందేశంతో పాటు సామాజిక, ప్రకృతి సంబంధమైన ప్రాధాన్యత కూడా కనిపిస్తుంది.
సంక్రాంతి: పంటలు చేతికొచ్చే సమయంలో జరుపుకునే సంక్రాంతి రైతుల జీవితంలో ప్రత్యేకమైన పండుగ. కనుమ రోజున పశువులను అలంకరించి పూజించడం ద్వారా వ్యవసాయానికి, గ్రామీణ జీవనానికి వాటి సేవలను గుర్తుచేసుకుంటాం.
ఉగాది: వసంత రుతువు ఆగమనానికి ప్రతీకగా ఉగాది జరుపుకుంటాం. ఉగాది పచ్చడిలో వేపపువ్వు, మామిడికాయ, చింతపండు, బెల్లం వంటి ప్రకృతి సిద్ధమైన పదార్థాలను ఉపయోగిస్తారు. ఆరు రుచుల సమ్మేళనం జీవితంలోని విభిన్న అనుభవాలను స్వీకరించాలనే సందేశాన్ని అందిస్తుంది.
వినాయక చవితి: మట్టి వినాయక విగ్రహాల పూజ పర్యావరణ హిత సంప్రదాయానికి చక్కని ఉదాహరణ. వినాయక పూజలో 21 రకాల పత్రాలను ఉపయోగించడం ద్వారా వివిధ ఔషధ, వృక్ష జాతుల ప్రాధాన్యతను గుర్తుచేసుకుంటాం. పూజ అనంతరం సహజ మట్టి విగ్రహాలను పర్యావరణానికి హాని కలగని విధంగా నిమజ్జనం చేయడం అవసరం.
కార్తీక మాసం: కార్తీక మాసంలో ఉసిరి చెట్టు కింద పూజలు చేయడం, వనభోజనాలు నిర్వహించడం వంటి సంప్రదాయాలు ప్రకృతితో మనిషికి ఉన్న అనుబంధాన్ని మరింత పెంచుతాయి. వనాలు, చెట్లు, పచ్చదనం మధ్య సమయం గడపడం ప్రకృతి పరిరక్షణపై అవగాహన కలిగిస్తుంది.
దీపావళి: దీపాల పండుగ అయిన దీపావళి చీకటిపై వెలుగు విజయానికి ప్రతీక. నువ్వుల నూనెతో సంప్రదాయ దీపాలు వెలిగించడం మన పూర్వీకుల ఆచారం. అయితే పండుగ సమయంలో వాయు, శబ్ద కాలుష్యాన్ని తగ్గించడం కూడా మన బాధ్యత.
నాగుల చవితి: పాములను దైవ స్వరూపాలుగా పూజించే ఈ పండుగ జీవవైవిధ్య పరిరక్షణకు సంబంధించిన సంప్రదాయాన్ని తెలియజేస్తుంది. ముఖ్యంగా వ్యవసాయానికి హాని కలిగించే ఎలుకల నియంత్రణలో పాములు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
బతుకమ్మ: తెలంగాణలో అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే బతుకమ్మ పండుగ ప్రకృతితో ముడిపడిన అద్భుతమైన పూల పండుగ. గునుగు, తంగేడు, బంతి, చామంతి తదితర పూలతో బతుకమ్మలను పేరుస్తారు. స్థానిక పుష్ప సంపదను, మహిళల సాంస్కృతిక ఐక్యతను ఈ పండుగ ప్రతిబింబిస్తుంది. చెరువుల సంరక్షణ, నీటి వనరుల పరిరక్షణ ప్రాధాన్యతను కూడా ఈ పండుగ గుర్తుచేస్తుంది.
రోజువారీ జీవనంలోనూ పర్యావరణ పరిరక్షణ
భారతీయుల సంప్రదాయ జీవన విధానంలో పర్యావరణ పరిరక్షణకు సంబంధించిన ఎన్నో ఆచారాలు ఉన్నాయి. ఇంటి ముందు బియ్యపు పిండితో ముగ్గులు వేయడం ద్వారా చీమలు, చిన్న జీవులకు ఆహారం అందించే సంప్రదాయం ఉండేది. దీనిని భూతయజ్ఞ భావనతో అనుసంధానిస్తారు.
అరిటాకులు, విస్తరాకుల్లో భోజనం చేయడం కూడా మన పూర్వీకుల ఆచారం. ఇవి సహజంగా మట్టిలో కలిసిపోయే పదార్థాలు కావడంతో ప్లాస్టిక్ వినియోగాన్ని తగ్గించడానికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఉపయోగపడతాయి.
రాజస్థాన్‌లోని బిష్ణోయ్ సమాజం ప్రకృతి, వన్యప్రాణుల సంరక్షణకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. చెట్లను, జంతువులను కాపాడేందుకు వారు చూపుతున్న నిబద్ధత పర్యావరణ పరిరక్షణలో భారతీయ సంప్రదాయాల గొప్పతనాన్ని చాటిచెబుతుంది.
ఆడపిల్ల పుడితే మొక్కలు నాటే సంప్రదాయం
భారతదేశంలోని కొన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రకృతి పరిరక్షణతో పాటు ఆడపిల్లల భవిష్యత్తుకు భరోసా కల్పించే వినూత్న సంప్రదాయాలు కనిపిస్తాయి. బీహార్‌లోని ధార్హర్ గ్రామంలో ఆడపిల్ల పుట్టినప్పుడు మామిడి వంటి పండ్ల మొక్కలను నాటే ఆచారం ఉందని కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి.
ఆ చిన్నారి పెరిగి పెద్దయ్యే సమయానికి ఆ మొక్కలు చెట్లుగా ఎదిగి ఫలాలను అందిస్తాయి. వాటి ద్వారా వచ్చే ఆదాయాన్ని అమ్మాయి చదువు, వివాహం వంటి అవసరాలకు వినియోగిస్తారు. ఒకవైపు పచ్చదనం పెంపొందుతుండగా, మరోవైపు ఆడపిల్ల భవిష్యత్తుకు ఆర్థిక భద్రత కల్పించే ఈ ఆచారం ఎంతో స్ఫూర్తిదాయకం.
ప్రకృతి పరిరక్షణే భావితరాలకు మనమిచ్చే గొప్ప సంపద
భారతీయ సంస్కృతిలో ప్రకృతి ఆరాధన అనేది కేవలం పూజలకే పరిమితం కాదు. నదులను కలుషితం చేయకుండా కాపాడటం, చెట్లను నరకకుండా సంరక్షించడం, జంతువులు, పక్షులను రక్షించడం, సహజ వనరులను పొదుపుగా వినియోగించడం కూడా మన ధర్మంలో భాగమే.
నేటి కాలంలో పెరుగుతున్న కాలుష్యం, అడవుల నరికివేత, నీటి వనరుల క్షీణత, జీవవైవిధ్యానికి ముప్పు వంటి సమస్యలను ఎదుర్కోవాలంటే మన పూర్వీకులు అందించిన ప్రకృతి పరిరక్షణ విలువలను ఆచరణలో పెట్టాలి.
ప్రకృతిని ఆరాధించడం అంటే ప్రకృతిని కాపాడటమే. నదిని పూజిస్తే దానిని కలుషితం చేయకూడదు. చెట్టును దేవతగా భావిస్తే దానిని నరకకూడదు. జంతువును దైవ స్వరూపంగా కొలిస్తే దానికి హాని చేయకూడదు.
‘సర్వే భవంతు సుఖినః’ అనే విశ్వశాంతి సందేశంతో పాటు సమస్త జీవరాశుల సంక్షేమాన్ని కోరుకోవడమే భారతీయ సంస్కృతి గొప్పతనం. ప్రకృతిని కాపాడటం మన బాధ్యత మాత్రమే కాదు.. భావితరాలకు అందించాల్సిన పవిత్రమైన వారసత్వం కూడా!
