భారతీయ ఆధ్యాత్మికతలోనే కాదు.. ఆసియా దేశాల కళా సంప్రదాయాల్లోనూ గణపతికి ప్రత్యేక స్థానం. శిల్పులు, చిత్రకారులు తమ సృజనాత్మకతకు గణపతి రూపాన్ని వేదికగా చేసుకున్నారు. వివిధ ప్రాంతాల్లో కనిపించే గజాననుడి విభిన్న రూపాలు భారతీయ సంస్కృతి ప్రభావానికి ఆసక్తికరమైన ఆనవాళ్లుగా నిలిచాయి.
గణపతి అంటే భక్తులకు విఘ్నేశ్వరుడు. కానీ కళాకారులకు మాత్రం ఆయన ఒక అపూర్వమైన స్ఫూర్తి. గజముఖం, లంబోదరం, ఏకదంతం, చతుర్భుజాలు వంటి ప్రత్యేక రూపలక్షణాలు శిల్పులకు అపారమైన సృజనాత్మక అవకాశాన్ని అందించాయి.
అందుకే భారతదేశంలోనే కాకుండా.. భారతీయ సంస్కృతి, వాణిజ్యం, మతపరమైన సంబంధాలు విస్తరించిన అనేక ప్రాంతాల్లో గణపతి శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. ఒక్కో ప్రాంతంలో అక్కడి స్థానిక కళా సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా గణపతి రూపం మారుతూ కనిపించడం విశేషం.
పలంపురి ‘బాల గణపతి’.. అపూర్వ శిల్పకళ
పలంపురి ప్రాంతానికి చెందినదిగా చెప్పబడే ‘బాల గణపతి’ కాంస్య విగ్రహం** శిల్పకళా వైభవానికి ఒక ఉదాహరణగా ప్రస్తావించబడుతుంది. చోళ శిల్పకళా ప్రభావాన్ని గుర్తుచేసే రీతిలో చతుర్భుజుడైన గజాననుడిగా ఈ రూపాన్ని వర్ణిస్తారు. బాల గణపతి రూపంలో కనిపించే స్వచ్ఛమైన బాల్యభావం, శరీర భంగిమ, ముఖ కవళికలు శిల్పి ప్రతిభను ప్రతిబింబించేలా ఉంటాయి. బాలుడి రూపంలో గణపతిని చూపించడం ద్వారా దైవత్వంతో పాటు వాత్సల్యం, అమాయకత్వం, బాల్య సౌందర్యం వంటి భావాలను శిల్పులు ఆవిష్కరించారు.
అఫ్ఘానిస్థాన్లో గణపతి ఆనవాళ్లు
భారత ఉపఖండానికి వెలుపల కూడా గణపతి ఆరాధనకు సంబంధించిన కొన్ని పురాతన శిల్పాలు, కళా ఆనవాళ్లు ఉన్నట్లు పరిశోధనల్లో ప్రస్తావనలు కనిపిస్తాయి. అఫ్ఘానిస్థాన్ ప్రాంతానికి చెందినదిగా చెప్పబడే ఒక గణపతి శిల్పం ద్విభుజుడిగా, మరుగుజ్జు ఆకారంలో కనిపిస్తుందని వివరణలు ఉన్నాయి. లంబోదరాన్ని సర్పం చుట్టుకుని ఉండే రూపలక్షణం ఇందులో కనిపిస్తుందని చెబుతారు. మగధ, గాంధార తదితర ప్రాచీన కళా సంప్రదాయాల ప్రభావం ఈ ప్రాంతంలోని శిల్పాలపై ఉన్నట్లు కళా చరిత్ర పరిశోధనలు సూచిస్తాయి. కాబూల్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన మరొక గణపతి ప్రతిమలో గుప్తకాల శిల్పకళా లక్షణాలు కనిపిస్తాయని కూడా కొన్ని వర్ణనలు ఉన్నాయి.ఈ రూపాలు ఒక విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి.గణపతి ఆరాధనకు సంబంధించిన భావనలు భారత భూభాగం దాటి కూడా వివిధ కాలాల్లో ప్రయాణించాయి.
హంపీ నుంచి గోకర్ణం వరకు
గణపతి శిల్పకళా వైభవాన్ని చూడాలంటే భారతదేశంలోనే ఎన్నో అద్భుత ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.విజయనగర సామ్రాజ్య వైభవానికి ప్రతీకగా నిలిచిన హంపీలోని భారీ గణపతి విగ్రహాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. గోకర్ణం వంటి క్షేత్రాల్లోనూ గణపతి శిల్పాలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. వీటిలో కనిపించే భారీ ఆకారాలు, శిల్పనైపుణ్యం, ముఖ కవళికలు, శరీర నిర్మాణం ఆనాటి శిల్పుల సృజనాత్మకతను తెలియజేస్తాయి.
హోయసలుల ‘నాట్య గణపతి’
హోయసల శిల్పకళలో గణపతికి ప్రత్యేకమైన రూపాలు కనిపిస్తాయి. అందులో నాట్య గణపతి*విశేష ఆకర్షణ.నాట్యభంగిమలో కనిపించే గణపతి రూపం దైవత్వంతో పాటు కళాభిమానాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒక చేతిలో ఆయుధం, మరో చేతిలో అభయముద్ర వంటి లక్షణాలతో రూపొందిన ఈ రూపాల్లో శిల్పి కదలికను రాతిలోనే బంధించినట్లు అనిపిస్తుంది. నటరాజు నృత్యరూపానికి సమీపంగా కనిపించే కొన్ని గణపతి శిల్పాలు భారతీయ శిల్పకళలో నాట్యానికి ఉన్న ప్రాధాన్యతను చాటుతాయి.
వేణువు వాయిస్తున్న గణపతి
శ్రీశైలంలోని మల్లికార్జున దేవాలయ శిల్పాల్లో గణపతి వివిధ రూపాల్లో కనిపిస్తాడు. వాటిలో వేణువు వాయిస్తూ నృత్య భంగిమలో ఉన్న గణపతి రూపం ప్రత్యేకంగా ఆకట్టుకుంటుంది. సాధారణంగా గణపతిని మోదకాన్ని ధరించినవాడిగా, ఆశీర్వదించే భంగిమలో చూస్తాం. కానీ సంగీత వాద్యాన్ని వాయిస్తూ నృత్యం చేస్తున్న రూపం ఆయనలోని కళాత్మక కోణాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. దైవత్వం, సంగీతం, నృత్యం.. ఈ మూడింటినీ ఒకే శిల్పంలో మేళవించడం భారతీయ శిల్పుల ఊహాశక్తికి నిదర్శనం.
మధురైలో అలంకార గణపతి
దక్షిణ భారత దేవాలయ శిల్పకళలో గణపతి అనేక రూపాల్లో దర్శనమిస్తాడు. మధురై ప్రాంతంలోని కొన్ని శిల్పాల్లో సర్వాలంకార భూషితుడైన గణపతి రూపాలు కనిపిస్తాయి.ఆభరణాలు, కిరీటం, శరీర భంగిమ వంటి అంశాలతో గణపతి రూపాన్ని అత్యంత వైభవంగా తీర్చిదిద్దడం దక్షిణ భారత శిల్ప సంప్రదాయ ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది.
తాంత్రిక సంప్రదాయాల్లో గణపతి రూపాలు
భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాల్లో గణపతి ఆరాధనకు అనేక రూపాలు ఉన్నాయి. సాధారణ భక్తి సంప్రదాయాలతో పాటు తాంత్రిక ఉపాసనా పద్ధతుల్లోనూ గణపతికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో కనిపించే అరుదైన శిల్పాలు ఈ తాంత్రిక సంప్రదాయాలకు సంబంధించినవిగా కళా, మత చరిత్ర పరిశోధకులు వివరిస్తారు. అయితే ఇటువంటి శిల్పాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే వాటి కాలం, శిల్పశైలి, ఆరాధనా సంప్రదాయం వంటి అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది.
దేశాలు మారినా.. గణపతి తత్వం ఒక్కటే
గణపతి శిల్పాలను పరిశీలిస్తే ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కో రూపం కనిపిస్తుంది. ఎక్కడో బాల గణపతి.. మరెక్కడో నాట్య గణపతి.. ఇంకొకచోట సంగీత గణపతి.. మరికొన్ని చోట్ల తాంత్రిక సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన రూపాలు.రూపాలు మారినా అంతర్లీనంగా కనిపించే దైవతత్వం మాత్రం గణపతిదే.మారింది.. శైలి మారింది.. ప్రాంతం మారింది.. కానీ గణపతిపై భక్తి మాత్రం కొనసాగింది.అందుకే గణపతి కేవలం ఒక దేవతా స్వరూపం కాదు. భారతీయ కళ, శిల్పం, సంగీతం, నృత్యం, ఆధ్యాత్మికతలను ఒకే చోట కలిపే సజీవ సాంస్కృతిక ప్రతీక.
దేశ సరిహద్దులను దాటి వివిధ కళా సంప్రదాయాల్లో గణపతి రూపాలు కనిపించడం.. భారతీయ సంస్కృతి ప్రభావం ఎంత విస్తృతంగా ప్రయాణించిందో గుర్తుచేసే ఆసక్తికరమైన అధ్యాయం.
