భారతీయ పురాణాలు, వేదాలు మరియు సనాతన ధర్మంలో నీటికి అత్యంత పవిత్రమైన, మహత్తరమైన స్థానం ఉంది. నీరు కేవలం ఒక సహజ వనరుగా మాత్రమే కాక, ‘పంచ మహాభూతాలలో’ ఒకటిగా, దైవ స్వరూపంగా పరిగణించబడింది.
పురాణాల ప్రకారం నీటి ప్రాధాన్యతను ఈ క్రింది అంశాలలో చూడవచ్చు:
1. సృష్టి మూలం (సృష్టికర్త స్థానం)
విష్ణుపురాణం ప్రకారం పరమాత్మ విష్ణువు ఆ నీటిపైనే శేషతల్పంపై పవళించి ఉంటాడు. అందుకే ఆయనకు ‘నారాయణుడు’ (నారము అంటే నీరు, అయనము అంటే నివాసం కలవాడు) అనే పేరు వచ్చింది. సృష్టికి మూలం నీరే అని ఇది సూచిస్తుంది. ఇక అగ్ని పురాణాన్ని మనం పరిశీలిస్తే… బ్రహ్మదేవుడు సృష్టిని ప్రారంభించడానికి ముందు, మొదటగా నీటిని సృష్టించాడని అగ్ని పురాణం చెబుతోంది. నీరు లేకుండా జీవం లేదు, కాబట్టి సృష్టికి మొదటి అంశం నీరే.
2. జల దేవతలు మరియు నదీ మాతృమూర్తులు
భారతీయ పురాణాలలో నీటికి దేవతా రూపం ఇచ్చి పూజించడం పరిపాటి.అందుకే వేద కాలంలో వరుణుడు ఆకాశానికి, విశ్వ ధర్మానికి (ఋత) అధిపతిగా ఉండేవాడు. పురాణ కాలం నాటికి, ఆయన సముద్రాలు, నదులు మరియు అన్ని జలాల దేవతగా, దిక్పాలకులలో ఒకరిగా మారారు. గంగా నదిని కేవలం నదిగా కాకుండా, సాక్షాత్తూ దేవతగా పూజిస్తారు. స్వర్గం నుండి భూమికి శివుడి జటాజూటంలో ప్రవహించి వచ్చిన కథ, గంగా పవిత్రతకు నిదర్శనం. గంగా నదిలో స్నానం చేయడం ద్వారా పాపాలు నశించి, మోక్షం లభిస్తుందని నమ్ముతారు. ఆమెను ‘పాతక నాశిని’ (పాపాలను నాశనం చేసేది) అని కొలుస్తారు. యమునా నది కృష్ణ భగవానుడితో, సరస్వతీ నది విద్య, జ్ఞానంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. సరస్వతీ నది అదృశ్యమైనా, దాని పవిత్రత ఇప్పటికీ త్రివేణీ సంగమం (గంగా, యమున, సరస్వతి) వద్ద కనిపిస్తుంది.
3. శుద్ధి మరియు పవిత్రతకు ప్రతీక
పవిత్రీకరణ (శుద్ధి): హిందూ ధర్మంలో నీరు శుద్ధికి ప్రతీక. ఏదైనా పూజ, హోమం లేదా శుభకార్యం ప్రారంభించే ముందు నీటితో శుద్ధి చేసుకోవడం లేదా చల్లుకోవడం ఆచారం. ఆచమనం (పవిత్ర జలాన్ని సేవించడం) వంటి క్రియలు నీటిని దైవంగా భావించడానికి ఉదాహరణ.
తీర్థం: దేవతలకు అభిషేకం చేసిన పవిత్ర జలాన్ని, నదీ జలాలను తీర్థంగా స్వీకరిస్తారు. ఇది దైవశక్తిని కలిగి ఉంటుందని నమ్మకం.
కలశం (కుంభం): ప్రతి పూజలోనూ కలశంలో నీటిని నింపి, దానిలో అన్ని పవిత్ర నదుల జలాన్ని, దేవతలను ఆవాహన చేస్తారు. ఇది నీరు దైవ సారాంశాన్ని, విశ్వాన్నే సూచిస్తుందని చెబుతుంది.
4. వరదలు మరియు ప్రళయాలు
పురాణాలలో నీరు కేవలం జీవనాధారంగానే కాక, శిక్షించే శక్తిగా కూడా కనిపిస్తుంది.
మత్స్యావతారం: మహాప్రళయం సంభవించి జగత్తు అంతా నీటిలో మునిగిపోయినప్పుడు, విష్ణువు మత్స్యావతారం ధరించి, మనువును, సప్త ఋషులను రక్షించి, సృష్టిని పునఃస్థాపించడానికి మార్గం చూపాడు. ఇది నీరు జీవాన్ని నాశనం చేయగల శక్తిని, అలాగే సంరక్షించగల శక్తిని కూడా కలిగి ఉందని చెబుతుంది.
5. పుణ్య క్షేత్రాలు మరియు తీర్థయాత్రలు
భారతదేశంలోని దాదాపు అన్ని పుణ్య క్షేత్రాలు (కాశీ, హరిద్వార్, ప్రయాగ, నాసిక్) నదీ తీరాలలోనే వెలిశాయి. తీర్థయాత్ర అంటే పవిత్ర జలాలను సందర్శించడమే. దేవాలయాల వద్ద కోనేరులు (పుష్కరిణి) ఉండడం కూడా నీటి పవిత్రతకు నిదర్శనం.
పురాణాలు మనకు నేర్పే ముఖ్యమైన నీతి ఏమిటంటే: “జలమే జీవం, జలమే భగవంతుడు.” కాబట్టి నీటిని వృథా చేయడం అనేది ప్రకృతిని, దైవాన్ని అవమానించడమే. నీటిని గౌరవించి, సంరక్షించడం మన ధార్మిక కర్తవ్యం.
