నిఖిలాండ కోటి బ్రహ్మాండ నాయకుడు, జగత్తుకు నాథుడైన శ్రీ జగన్నాథ స్వామి ఏడాదిలో ఒకసారి ఆలయాన్ని వీడి భక్తుల మధ్యకు విచ్చేసే అపూర్వ మహోత్సవమే పూరి రథయాత్ర. ఆషాఢ శుద్ధ విదియనాడు జరిగే ఈ విశ్వవిఖ్యాత ఉత్సవంలో, ఆలయానికి చేరుకోలేని భక్తులకు సైతం స్వయంగా దర్శనమివ్వడానికి జగన్నాథుడు రథమెక్కి వీధుల్లోకి రావడం ఈ యాత్ర ప్రత్యేకత. అందుకే దీనిని భక్తి, కరుణ, సమానత్వానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు.
శ్రీమహావిష్ణువు దారు (చెక్క) రూపంలో కొలువుదీరిన క్షేత్రంగా పూరి జగన్నాథ ఆలయానికి విశిష్ట స్థానం ఉంది. పురాణాల ప్రకారం, ఇంద్రద్యుమ్న మహారాజు నిర్మించిన ఈ ఆలయంలో జగన్నాథుడు, అన్న బలభద్రుడు, సోదరి సుభద్రతో కలిసి కొలువై ఉన్నారు. విశ్వకర్మ స్వయంగా విగ్రహాలను చెక్కుతుండగా, గడువు పూర్తికాకముందే రాజు తలుపులు తెరవడంతో చేతులు, కాళ్లు పూర్తిగా రూపుదిద్దుకోని విగ్రహాలే దర్శనమిచ్చాయి. అదే తన దివ్యలీల అని భగవంతుడు వెల్లడించాడని కథనం చెబుతుంది.
పూరి ఆలయం ఎన్నో విశేషాలకు నిలయం. ఆలయ శిఖరంపై ఎగిరే జెండా గాలికి వ్యతిరేక దిశలో రెపరెపలాడుతుందని భక్తుల విశ్వాసం. అలాగే ప్రధాన గోపురం నీడ భూమిపై కనిపించదని స్థానికులు పేర్కొంటారు. ఈ విశేషాలు జగన్నాథ క్షేత్ర మహిమను మరింత ప్రత్యేకంగా నిలబెడతాయి.
రథయాత్రలో మూడు భారీ రథాలు ప్రధాన ఆకర్షణ. జగన్నాథుడి రథం ‘నందిఘోష’, బలభద్రుడిది ‘తాళధ్వజం’, సుభద్రాదేవి రథం ‘దర్పదళనం’ పేర్లతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. వేలాది మంది కళాకారులు ప్రతి ఏడాది కొత్తగా ఈ రథాలను నిర్మించి, సంప్రదాయబద్ధంగా అలంకరిస్తారు.
ఈ మహోత్సవంలో అత్యంత విశిష్టమైన ఘట్టం ‘చేరా పహారా’. పూరి గజపతి మహారాజు స్వయంగా బంగారు చీపురుతో రథాల ముందు ఊడ్చడం ద్వారా, దేవుని ముందు రాజైనా సేవకుడేననే సనాతన సందేశాన్ని ప్రపంచానికి చాటుతారు. ఇది వినయం, సేవాభావానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.
రథయాత్ర సందర్భంగా జగన్నాథుడు గుండిచా దేవి ఆలయానికి, భక్తులు ప్రేమగా “మేనత్త ఇల్లు”గా పిలిచే ఆలయానికి ప్రయాణిస్తాడు. అక్కడ వారం రోజుల పాటు కొలువుదీరి, అనంతరం తిరిగి ప్రధాన ఆలయానికి చేరుకుంటాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని జీవుడు పరమాత్మ వైపు చేసే ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణానికి ప్రతీకగా వివరిస్తారు.
రథయాత్ర వెనుక ఉన్న తాత్విక సందేశం మరింత గంభీరమైనది. రథం మానవ శరీరానికి, అందులో కొలువై ఉన్న జగన్నాథుడు అంతరాత్మకు ప్రతీక. భక్తులు లాగే రథ తాళ్లు, మనసును భగవంతుని వైపు మళ్లించే భక్తి, విశ్వాసం, సమర్పణకు సంకేతం. అహంకారాన్ని విడిచి దైవచింతనలో లీనమైనప్పుడే జీవనయాత్ర పరిపూర్ణమవుతుందనే సందేశాన్ని ఈ ఉత్సవం అందిస్తుంది.
లక్షలాది మంది భక్తుల జయజయధ్వానాలు, శంఖనాదాలు, హరినామస్మరణల మధ్య సాగిపోయే పూరి రథయాత్ర కేవలం ఒక ఉత్సవం మాత్రమే కాదు; అది విశ్వమానవ సౌభ్రాతృత్వం, సమానత్వం, సేవా భావం, భక్తి మార్గాన్ని చాటిచెప్పే సజీవ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయం. అందుకే శతాబ్దాలుగా ఈ మహోత్సవం ప్రపంచవ్యాప్తంగా కోట్లాది మంది భక్తులను ఆకర్షిస్తూ, సనాతన ధర్మ వైభవాన్ని చాటుతోంది.
