మారిట్జ్బర్గ్ జైలు ఇనుప గ్రిల్స్ వెనుకకు వెళ్లకముందు.. కస్తూర్బా గాంధీ కేవలం మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ భార్యగానే అందరికీ తెలుసు. 1869లో పోర్బందర్లో జన్మించిన ఆమెకు పెద్దగా చదువు లేదు, చిన్నతనంలోనే వివాహం జరిగింది. ఆమె ప్రారంభ జీవితం ఒక సాధారణ సాంప్రదాయ గృహిణిలాగే సాగింది. 1893లో గాంధీ దక్షిణాఫ్రికా వెళ్లినప్పుడు, ఆమె తన పిల్లలతో కలిసి భారత్లోనే ఉండిపోయారు. ఆ తర్వాత ఆమె కూడా అక్కడికి వెళ్లినప్పుడు, భారతీయులపై జరుగుతున్న జాతి వివక్షను మరియు చట్టపరమైన అన్యాయాలను కళ్లారా చూశారు.
దక్షిణాఫ్రికాలో భారతీయులకు కనీస పౌర హక్కులు కూడా ఉండేవి కావు. అప్పటికే గాంధీ గారు దీనిపై ప్రతిఘటనను (పోరాటాన్ని) ప్రారంభించారు. కస్తూర్బా ఆయనకు అండగా ఉంటూ, సామాజిక పనుల్లో మరియు క్రమశిక్షణతో కూడిన కార్యక్రమాల్లో పాలుపంచుకునేవారు. అయితే, 1913 వరకు ఆమె ఎప్పుడూ నేరుగా వలస ప్రభుత్వంతో తలపడి జైలుకు వెళ్లలేదు.
కానీ 1913లో పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. 1913 మార్చి 14న, కేప్ సుప్రీం కోర్టు ఒక సంచలన తీర్పునిచ్చింది. దాని ప్రకారం, క్రైస్తవ మత పద్ధతుల్లో జరగని వివాహాలన్నీ దక్షిణాఫ్రికాలో చెల్లవని ప్రకటించింది. దీనివల్ల హిందూ, ముస్లిం మరియు పార్శీ వివాహాలకు చట్టబద్ధమైన గుర్తింపు లేకుండా పోయింది. దీంతో వారికి భార్యలుగా గుర్తింపు దక్కకుండా పోవడమే కాకుండా, వారి పిల్లలు అక్రమ సంతానంగా ముద్ర వేయబడే ప్రమాదం ఏర్పడింది.
భారతీయుల వివాహాలు చెల్లవని ప్రకటిస్తే, ప్రభుత్వ దృష్టిలో ప్రతి భారతీయ భార్య గౌరవానికి భంగం కలిగినట్లే. దీనివల్ల కలిగే తీవ్రమైన పరిణామాలను కస్తూర్బా స్పష్టంగా అర్థం చేసుకున్నారు. అందుకే, ఈ అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న ప్రతిఘటనలో (పోరాటంలో) తానూ పాల్గొంటానని తన నిర్ణయాన్ని తెలియజేశారు. డర్బన్ సమీపంలో గాంధీ గారు స్థాపించిన ‘ఫీనిక్స్ సెటిల్మెంట్’లోని మహిళలు ఆమెకు అండగా నిలిచారు. ఫీనిక్స్ అనేది కేవలం ఒక నివాసం మాత్రమే కాదు; అది ఒక క్రమశిక్షణతో కూడిన సంఘం. అక్కడ పురుషులు మరియు మహిళలు సామాన్య జీవనం, సేవ మరియు సత్యాగ్రహంలో శిక్షణ పొందుతుండేవారు. ఈ వివాహ తీర్పు భారతీయ మహిళల గౌరవాన్ని దెబ్బతీసినప్పుడు, ఈ సెటిల్మెంట్ నుండే మొట్టమొదటి వ్యవస్థీకృత బృందం బయలుదేరింది.
15 సెప్టెంబర్ 1913న, సత్యాగ్రహుల మొదటి బృందం ఫీనిక్స్ నుండి ట్రాన్స్వాల్ సరిహద్దు వైపు బయలుదేరింది. ఈ బృందంలో 12 మంది పురుషులు మరియు నలుగురు మహిళలు ఉన్నారు — ఆ నలుగురు మహిళలు కస్తూర్బా గాంధీ, కాశీ ఛగన్లాల్ గాంధీ, సంతోక్ మగన్లాల్ గాంధీ మరియు జయకున్వర్ మణిలాల్ డాక్టర్. అనుమతి పత్రాలు (Permits) లేకుండా ట్రాన్స్వాల్ సరిహద్దు దాటడం వలస రాజ్య నిబంధనలను ఉల్లంఘించడమేనని వారికి పూర్తిగా తెలుసు. ఆ రోజుల్లో భారతీయులు ఒక ప్రావిన్స్ నుండి మరొక ప్రావిన్స్కు వెళ్లాలంటే అధికారిక పాస్లను వెంట ఉంచుకోవాల్సి ఉండేది. కానీ, ఈ బృందం కావాలనే ఎటువంటి అనుమతి పత్రాలు లేకుండా సరిహద్దు దాటింది. ఇది ఒక ‘శాసనోల్లంఘన’ (Civil Disobedience) చర్య.
దీంతో వారిని అరెస్టు చేసి, 3 నెలల కఠిన కారాగార శిక్ష విధించారు. మారిట్జ్బర్గ్ జైలులో అసలైన పోరాటం మొదలైంది. జైలు అధికారులు మహిళలను అవమానాల ద్వారా మానసికంగా కృంగదీయాలని ప్రయత్నించారు. అందులో భాగంగా మహిళలకు బట్టలు ఉతికే (ల్యాండ్రీ) పనులను కేటాయించారు. వారికి ఇచ్చే ఆహారం చాలా నాసిరకంగా, సరిపడా లేనట్లుగా, కొన్నిసార్లు అస్సలు తినలేని విధంగా ఉండేది. వారి ఫిర్యాదులను ఎవరూ పట్టించుకోలేదు. ఆహారం మరియు పారిశుధ్యం గురించి కస్తూర్బా నిరసన తెలిపినప్పుడు, ‘ఇచ్చింది తీసుకో, లేదంటే శిక్ష అనుభవించు’ అని ఆమెను బెదిరించేవారు.
జైలులోని కఠినమైన పరిస్థితులు ఆమె ఆరోగ్యాన్ని దెబ్బతీశాయి. ఆమె శారీరక వేదనను అనుభవించారు. ఆమెకున్న గౌరవప్రదమైన నేపథ్యం దృష్ట్యా, ఆమెకు మాత్రమే శిక్షను సడలించాలని జైలు అధికారులు భావించినప్పుడు ఆమె నిరాకరించారు. తోటి మహిళలందరికీ అవే సదుపాయాలు కల్పిస్తే తప్ప, తాను మాత్రం ఎటువంటి మినహాయింపులు తీసుకోనని చెప్పారు. తనకు మాత్రమే దక్కే గౌరవాన్ని ఆమె అంగీకరించలేదు. వారాల తరబడి చేసిన కఠిన శ్రమ, పౌష్టికాహారం లేకపోవడం మరియు బందీగా ఉండటం వల్ల ఆమె శక్తి పూర్తిగా ఉడిగిపోయింది. శిక్షాకాలం ముగిసే సమయానికి ఆమె శారీరకంగా చాలా బలహీనపడ్డారు.
22 డిసెంబర్ 1913న కస్తూర్బా మరియు ఇతర మహిళలు జైలు నుండి విడుదలయ్యారు. ఆమెకు ఘనంగా స్వాగతం పలకడానికి ఒక బహిరంగ ఊరేగింపును ఏర్పాటు చేశారు, కానీ ఆమె ఆరోగ్యం తీవ్రంగా క్షీణించడంతో ఆ కార్యక్రమాన్ని రద్దు చేయాల్సి వచ్చింది. ఆ సమయంంలో ఆమె శరీరం భారీ మూల్యాన్నే చెల్లించింది. కానీ ఆమె అనుభవించిన వేదన కేవలం జైలు గోడలకే పరిమితం కాలేదు. భారతీయ మహిళలను జైలులో నిర్బంధించారనే వార్త దక్షిణాఫ్రికాలో మరియు భారతదేశంలో ప్రజాభిప్రాయాన్ని తీవ్రంగా కదిలించింది. అనేక బహిరంగ సభలు జరిగాయి. మహిళా సత్యాగ్రహుల పట్ల అధికారులు ప్రవర్తించిన తీరును నాయకులు తీవ్రంగా ఖండించారు. దీనివల్ల ఆ ఉద్యమం యొక్క నైతిక బలం మరింత పెరిగింది.
ప్రభుత్వం దిగిరాక తప్పలేదు. భారతీయుల ఫిర్యాదులను పరిశీలించడానికి ఒక కమిషన్ను నియమించింది. ఆ తర్వాత చర్చలు జరిగాయి. 1914లో ‘ఇండియన్ రిలీఫ్ యాక్ట్’ (Indian Relief Act) ఆమోదించబడింది. ఇది భారతీయ వివాహాలకు చట్టబద్ధమైన గుర్తింపును ఇవ్వడమే కాకుండా, ఆ నిరసనలకు కారణమైన ఇతర ఫిర్యాదులను కూడా పరిష్కరించింది. ఆమె చేసిన కృషి వృధా పోలేదు.
1913 కంటే ముందు, కస్తూర్బా ఒక ఉద్యమానికి కేవలం మద్దతుదారుగా మాత్రమే ఉన్నారు. కానీ 1913 తర్వాత, ఆమె తన స్వంత హక్కులతో ఆ ఉద్యమంలో ఒక ప్రత్యక్ష భాగస్వామిగా మారారు. ఆమె రాజకీయ చైతన్యం కేవలం ఉపన్యాసాల వల్లనో లేదా పదవీ కాంక్ష వల్లనో కలగలేదు. అవమానాన్ని భరించడం కంటే జైలు శిక్షను అనుభవించడమే మేలని ఆమె ఎంచుకున్నప్పుడు, ఆ నిర్ణయం వల్ల కలిగే పరిణామాలను నిశ్శబ్ద నిశ్చయంతో స్వీకరించినప్పుడు ఆమెలోని అసలైన పోరాట యోధురాలు మేల్కొంది.
