1948లో భారత సైన్యం చేపట్టిన ‘ఆపరేషన్ పోలో’ కంటే సుమారు 153 ఏళ్ల ముందే మరాఠాలు హైదరాబాద్ నిజాంను మోకాళ్లపై నిలబెట్టారని మీకు తెలుసా? 1795లో మరాఠా మరియు నిజాం సైన్యాల మధ్య జరిగిన ‘ఖార్దా యుద్ధం’లో నిజాం ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూశాడు. ఖార్దా యుద్ధం అనేది తరచుగా పెద్ద యుద్ధాల వెలుగులో మరుగునపడిపోయే ఒక సంఘటన, కానీ దీని ఫలితం భారతదేశానికి అత్యంత నిర్ణయాత్మకమైనది మరియు సుదూర ప్రభావం కలిగినది. ఈ యుద్ధం కేవలం కత్తులు మరియు ఫిరంగుల మధ్య జరిగిన పోరాటం మాత్రమే కాదు, నిజాం అహంకారానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిర్ణయాత్మక పోరు. దీని తర్వాతే మరాఠాల శక్తిని బ్రిటిష్ వారు కూడా గుర్తించారు. అసలు నిజాం, మరాఠాలతో ఢీకొనే సాహసం ఎందుకు చేశాడు అనే ప్రశ్న ఇక్కడ తలెత్తుతుంది?
ఖార్దా యుద్ధానికి మూలాలు.. మరాఠాలు మరియు హైదరాబాద్ నిజాం సైన్యాలు కలిసి మైసూర్ పాలకుడు టిప్పు సుల్తాన్కు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన నాటి నుండి ఉన్నాయి. ఆ యుద్ధం తర్వాత నిజాం, మరాఠాలకు ‘చౌత్’ మరియు ‘సర్దేశ్ముఖి’ పన్నులు చెల్లిస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. కానీ ఈ ఒప్పందం తాత్కాలికమే అని తేలింది. మీర్ నిజాం అలీ ఖాన్ (అసఫ్ జా II) మరాఠాలకు పన్నులు చెల్లించడం నిలిపివేశాడు. దీనితో పన్ను వివాదాన్ని చర్చల ద్వారా పరిష్కరించుకోవడానికి, 1791లో మరాఠా సామ్రాజ్యం.. నానా ఫడ్నవీస్ నాయకత్వంలో గోవిందరావు పింగ్లే మరియు గోవిందరావు కాలే అనే ఇద్దరు ప్రతినిధులను నిజాం దర్బారుకు పంపింది. అయితే, చర్చలు మొదలవ్వగానే నిజాం మాట మార్చి, మరాఠాలే తనకు 2.5 లక్షల రూపాయలు బాకీ ఉన్నారని ఎదురు దావా వేశాడు. అంతేకాకుండా, ఈ విషయంలో మధ్యవర్తిత్వం వహించాలని బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారులను కోరాడు.
పన్ను వ్యవహారానికి సంబంధించి మరాఠాలు మరియు నిజాం మధ్య సుమారు రెండేళ్ల పాటు చర్చలు సాగాయి. కానీ ఈ లోపే నిజాం తన సైన్యాన్ని 2 బెటాలియన్ల నుండి ఏకంగా 23 బెటాలియన్లకు పెంచుకున్నాడు. నిజాం చేస్తున్న ఈ పనులు మరాఠాలను అప్రమత్తం చేశాయి. చర్చల పరంపర 1794 వరకు కొనసాగింది, అయితే అప్పటికే యుద్ధం లేకుండా ఈ సమస్య పరిష్కారం కాదని మరాఠాలకు అర్థమైపోయింది. ఒక వ్యూహం ప్రకారం నిజాం సమయాన్ని వాడుకుంటూ తన సైనిక శక్తిని విస్తరించుకున్నాడు. అతని సైన్యంలో ఫ్రెంచ్ సైనిక అధికారులచే శిక్షణ పొందిన 45 వేల కాల్దళం మరియు అంతే సంఖ్యలో అశ్వికదళ సైనికులు ఉన్నారు. దీనితో పాటు సుమారు 1 లక్ష ఫిరంగులు అతని సైన్యానికి బలాన్ని ఇచ్చాయి. అతనికి బ్రిటిష్ ఇండియా కంపెనీ మద్దతు కూడా ఉంది. తనకున్న ఈ అపారమైన సైనిక శక్తి ఇచ్చిన అహంకారంతో నిజాం మరాఠాలకు యుద్ధ సవాల్ విసిరాడు.
కేవలం చర్చల పేరుతో నిజాం నాటకమాడుతున్నాడని, అతని అసలు ఉద్దేశం యుద్ధమేనని మరాఠాలకు ముందే తెలుసు. అందుకే సవాయ్ మాధవరావు పేష్వా మరియు నానా ఫడ్నవీస్ నాయకత్వంలో మరాఠా సమాఖ్య మొత్తం ఏకమైంది. షిండే, హోల్కర్, గైక్వాడ్ మరియు భోంస్లే వంటి సర్దార్లందరూ కాషాయ ధ్వజం కిందకు వచ్చారు. జనవరి 1795లో నిజాం సైన్యం యుద్ధం కోసం దక్కన్ ప్రాంతంలోని బీదర్ నుండి బయలుదేరగానే, మరాఠాలు వారిని వెంబడించి ఖార్దా మైదానంలో చుట్టుముట్టడం ప్రారంభించారు. చివరగా 11 మార్చి, 1795న రెండు సైన్యాల మధ్య భీకర యుద్ధం మొదలైంది. రోజంతా జరిగిన ఈ ఘోర యుద్ధంలో మరాఠా సైన్యం పైచేయి సాధించింది. అయితే రాత్రి కావడంతో రెండు సైన్యాలు వెనక్కి తగ్గాయి.
యుద్ధం విషయంలో మరాఠాల వ్యూహమే వేరుగా ఉంది. రోజంతా జరిగిన పోరాటం తర్వాత రాత్రి కాగానే, నిజాం మరియు అతని సైన్యం తమలో తాము విశ్రాంతిగా ఉన్న సమయంలో, మరాఠాలు అకస్మాత్తుగా గెరిల్లా యుద్ధం ప్రారంభించారు. నిజాం సైన్యంలోని వేలాది మంది సైనికులు హతమయ్యారు, మిగిలిన వారు ప్రాణభయంతో పారిపోయారు. భారీ ఫిరంగి దళం మరియు ఎక్కువ సంఖ్యలో సైన్యం ఉన్నప్పటికీ, నిజాం సైన్యం మరాఠాల దెబ్బకు తట్టుకోలేకపోయింది. మిగిలిన సైనికులతో కలిసి నిజాం ఖార్దా కోటలో తలదాచుకోవాల్సి వచ్చింది. అప్పుడు నిజాం బ్రిటిష్ ఇండియా కంపెనీ గవర్నర్ జనరల్ సర్ జాన్ షోర్ సహాయం కోరాడు. మొదట్లో అతను హామీ ఇచ్చినప్పటికీ, యుద్ధ సమయంలో మరాఠాల పరాక్రమాన్ని చూసి భయపడి రావడానికి నిరాకరించాడు. ఆంగ్ల సైన్యం సాయం అందకపోవడంతో నిజాం 17 రోజుల పాటు ఖార్దా కోటలోనే నక్కి కూర్చున్నాడు. మరాఠాలు కోటను నలువైపులా దిగ్బంధం చేశారు. చివరికి, లొంగిపోవడం తప్ప మరో మార్గం లేదని నిజాంకు అర్థమైపోయింది.
చివరికి నిజాం మీర్ నిజాం అలీ ఖాన్ అహంకారం అణిగిపోయింది. అతను మరాఠాలకు ఒక కటార్ (చిన్న కత్తి) మరియు ముద్రను పంపడం ద్వారా సంధికి సంకేతం ఇచ్చాడు. ఖార్దా సంధి అతనికి అత్యంత అవమానకరంగా మారింది. నిజాం మరాఠాలకు 3 కోట్ల రూపాయల యుద్ధ నష్టపరిహారంతో పాటు దౌలతాబాద్, ఔరంగాబాద్ మరియు సోలాపూర్ కోట ప్రాంతాలను కూడా అప్పగించాల్సి వచ్చింది. ఈ విజయంతో దక్కన్ ప్రాంతంలో కాషాయ ధ్వజం యొక్క ఆధిపత్యం పెరిగింది. ఖార్దా యుద్ధం నేటికీ మరాఠాల సాహసం, ఐక్యత మరియు వ్యూహరచనకు ఒక చిరస్మరణీయ గాథగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది.
