ఆక్స్ఫర్డ్లో ఒక తిరుగుబాటుదారుడు (1907)
“1907లో, లండన్లోని ప్రతిష్టాత్మక ఆక్స్ఫర్డ్ యూనివర్సిటీలో లాలా హరదయాల్ ( #Lalahardayal)అనే ఒక అసాధారణ ప్రతిభావంతుడైన భారతీయ మేధావి తన జీవితంలో ఒక కీలక మలుపులో నిలబడ్డారు. ఆయన సాధించిన అగ్రశ్రేణి మార్కులు బ్రిటీష్ ప్రభుత్వంలో అత్యున్నత స్థాయి ఉద్యోగాన్ని, అపారమైన సంపదను మరియు హోదాను తెచ్చిపెట్టడం ఖాయం. కానీ, ఆయన అందరినీ దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసే ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నారు. ‘బ్రిటీష్ విద్య మనల్ని బానిసలుగా మారుస్తోంది’ అని అధికారులకు రాసిన ఒక ధిక్కార లేఖలో ఆయన పేర్కొన్నారు. ‘నా మాతృభూమి సంకెళ్లలో ఉన్నప్పుడు, ఈ స్కాలర్షిప్ నాకు ముళ్ల కిరీటంలా అనిపిస్తోంది. నేను దీనిని వదులుకుంటున్నాను’ అని ప్రకటించారు. ఆయన చేసిన ఈ సాహసోపేతమైన తిరస్కారం భారత చరిత్ర గమనాన్నే శాశ్వతంగా మార్చివేసింది.
ప్రవాస బాట
హరదయాల్ తన స్వంత ఖర్చులతో ఆక్స్ఫర్డ్లోనే ఉండిపోయి, 1905లో శ్యామ్జీ కృష్ణ వర్మ స్థాపించిన ‘ఇండియా హౌస్’ ద్వారా విప్లవ కార్యకలాపాల్లో మునిగిపోయారు. అక్కడ ఆయన వీర సావర్కర్తో కలిసి, వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా భారతీయ విద్యార్థులను ఏకం చేశారు. 1908లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన ఆయన, తన సంపదనంతా వదిలేసి లాహోర్లో ఒక ‘రాజకీయ సన్యాసి’గా జీవితాన్ని గడిపారు. బ్రిటీష్ అకృత్యాలను ఎండగడుతూ ఒక పత్రికను ప్రారంభించి, యువతలో స్వాతంత్ర్య కాంక్షను రగిల్చారు. ఆయనపై అరెస్టు ముప్పు పొంచి ఉన్న సమయంలో.. లాలా లజపతిరాయ్, భాయ్ పరమానంద్ మరియు సర్దార్ అజిత్ సింగ్ వంటి గురువులు ఆయనను దేశం విడిచి వెళ్ళమని (ప్రవాసానికి) సలహా ఇచ్చారు. 1909 నుండి, ఆయన పారిస్లో మేడమ్ భికాజీ కామాతో కలిసి ‘వందేమాతరం’ మరియు ‘తల్వార్’ వంటి పత్రికల్లో పనిచేస్తూ, అంతర్జాతీయ విప్లవ సంబంధాలను బలపరిచారు. ఆ తర్వాత 1911లో ఆయన అమెరికా చేరుకున్నారు.
ప్రధాన ఘట్టం: గురు గోవింద్ సింగ్ స్కాలర్షిప్స్ (1911)
శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోకు తూర్పున 85 మైళ్ల దూరంలో, కాలిఫోర్నియాలోని స్టాక్టన్ నగరం, 1930 ఎస్ సిక్కు టెంపుల్ స్ట్రీట్లో ఉన్న అమెరికా మొట్టమొదటి సిక్కు దేవాలయం. స్టాక్టన్ గురుద్వారా సాహిబ్ వద్ద హరదయాల్ తన బృహత్ ప్రణాళికను ఆవిష్కరించారు. డిసెంబర్ 27న, గురు గోవింద్ సింగ్ జయంతి సందర్భంగా.. జవాలా సింగ్ వంటి పంజాబీ వలసదారులు నిర్మించిన ఆ చెక్క హాలులో కీర్తనలు ప్రతిధ్వనిస్తుండగా, సమీపంలోని చెరకు పొలాల్లో కష్టపడుతూ అలసిపోయిన వలస కార్మికులను ఉద్దేశించి ఆయన ప్రసంగించారు.
అపారమైన సంపద కలిగిన ‘పొటాటో కింగ్’ (బంగాళదుంపల రాజు) జవాలా సింగ్, తన స్టాక్టన్ ఫామ్ నుండి 600 డాలర్లతో పాటు రేషన్ను కూడా ఇస్తానని వాగ్దానం చేశారు. సభికుల కరతాళ ధ్వనుల మధ్య, భారతీయ విద్యార్థుల కోసం ఒక విప్లవాత్మకమైన నిధిని ‘గురు గోవింద్ సింగ్ సాహిబ్ ఎడ్యుకేషనల్ స్కాలర్షిప్స్’ ను జవాలా సింగ్ ప్రకటించారు.
లక్ష్యం: బ్రిటీష్ ఇండియా నుండి (హిందువులు, సిక్కులు, ముస్లింలు అనే తేడా లేకుండా) 600 మంది ప్రతిభావంతులైన యువకులను గుర్తించడం. హరదయాల్ మరియు సంత్ తేజా సింగ్ నేతృత్వంలోని కమిటీ అందులో నుండి ఆరుగురిని ఎంపిక చేస్తుంది. వారికి ‘యుసి బెర్క్లీ’ (UC Berkeley) విశ్వవిద్యాలయంలో పూర్తి ఉచిత విద్య, ఆల్స్టన్ వేలో వసతి కల్పిస్తారు. బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యాన్ని మేధోపరంగా దెబ్బతీయడానికి వీరికి సైన్స్ మరియు ఫిలాసఫీ (తత్వశాస్త్రం)లో శిక్షణ ఇస్తారు. హరదయాల్ బావమరిది గోబింద్ బిహారీ లాల్ కూడా ఈ ఆరుగురిలో ఒకరిగా ఎంపికయ్యారు. ఎంపికైన వారందరూ ఒక పవిత్రమైన ప్రమాణం చేశారు. ‘శిక్షణ పూర్తిచేసుకుని పూర్తి మార్పుతో తిరిగి వెళ్ళాలి, సంస్కరణలను రగిల్చాలి మరియు వలస పాలన సంకెళ్లను ముక్కలు చేయాలి.’ అప్పట్లో గురుద్వారా గ్రంథిగా ఉండి, భవిష్యత్తులో గదర్ పార్టీ వైస్ ప్రెసిడెంట్గా ఎదిగిన జవాలా సింగ్ స్వయంగా ఆ విద్యార్థులకు వసతి కల్పించారు.
నమ్మకద్రోహం మధ్య మిగిలిన వారసత్వం
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ఆ కలను ఛిన్నాభిన్నం చేసింది. బ్రిటీష్ గూఢచారుల కుట్రల వల్ల ఆ విద్యార్థులు దేశం నుండి బహిష్కరణకు గురయ్యారు. వారిని సంకెళ్లతో బంధించి తిరిగి భారతదేశానికి పంపారు. అయినప్పటికీ, స్టాక్టన్ గురుద్వారా స్ఫూర్తి మాత్రం చెక్కుచెదరకుండా నిలిచి ఉంది. ఇదే ప్రదేశం 1913లో హరదయాల్ స్థాపించిన ‘గదర్ పార్టీ’కి జన్మనిచ్చింది. ఇది 6,000 మంది పంజాబీ సిక్కులను సాయుధ తిరుగుబాటు వైపు నడిపించింది. చివరకు రహస్యంగా తరలించిన వార్తాపత్రికల ద్వారా 1915 సింగపూర్ సైనిక తిరుగుబాటుకు (Singapore Mutiny) పునాది వేసింది. నేడు, 1930 ఎస్ సిక్కు టెంపుల్ స్ట్రీట్లో ఉన్న ఈ గురుద్వారా.. సంఘం (సంగత్), సేవ మరియు లోకకల్యాణం (సర్బత్ దా భలా) కోసం అంకితమైన సిక్కు యువతకు స్కాలర్షిప్లను అందిస్తూ ఆ పాత సంప్రదాయాన్ని మళ్లీ కొనసాగిస్తోంది.
దుమ్ము ధూళితో నిండిన ప్రవాసంలో ఉన్న ఒక పరారీ (Fugitive) దార్శనికత కూడా సామ్రాజ్యాల కాంతిని మసకబార్చగలదని హరదయాల్ నిరూపించారు. సింహాసనాలను కూల్చడానికి కేవలం తుపాకీ గుళ్లు మాత్రమే కాదు, పుస్తకాలు కూడా చాలు.
