సారగఢి యుద్ధం (12 సెప్టెంబర్ 1897) ప్రపంచ సైనిక చరిత్రలో అత్యంత వీరోచితమైన యుద్ధాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ యుద్ధం ప్రస్తుత పాకిస్తాన్ వాయువ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్ (ఖైబర్ పఖ్తుంఖ్వా)లోని తిరా ప్రాంతంలోని సారగఢి అనే చిన్న కోట వద్ద జరిగింది. హవిల్దార్ ఇషార్ సింగ్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ 36వ సిక్కు రెజిమెంట్కు చెందిన 21 మంది సిక్కు సైనికులు ఒరాక్జాయ్, అఫ్రిది తెగలకు చెందిన దాదాపు 10,000 నుండి 12,000 మంది ఆఫ్ఘన్ పౌరులను నిలువరించారు. సిక్కు సైనికులు వీరోచితంగా పోరాడి, ప్రాణాలను త్యాగం చేశారు. లొంగిపోవడానికి నిరాకరించారు. వారి చివరి శ్వాస వరకు పోరాడారు.
నేపథ్యం
19వ శతాబ్దం చివరలో, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం భారతదేశంలోని వాయువ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్ (ఇప్పుడు ఖైబర్ పఖ్తుంఖ్వా, పాకిస్తాన్)ను నియంత్రించడానికి అనేక సైనిక కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. ఈ ప్రాంతం నిరంతరం ఆఫ్ఘన్ గిరిజన తిరుగుబాటుదారులకు గురవుతూ ఉండేది. ఈ సరిహద్దును రక్షించడానికి, బ్రిటిష్ వారు మహారాజా రంజిత్ సింగ్ నిర్మించిన కోటలను బలపరిచారు. రెండు ముఖ్యమైన కోటలు, ఫోర్ట్ లాక్హార్ట్ (సమాన శ్రేణిలో) ఫోర్ట్ గులిస్తాన్ (సులైమాన్ శ్రేణిలో) కొన్ని మైళ్ల దూరంలో ఉన్నాయి. రెండు కోటలు ఒకదానికొకటి కనిపించకపోవడంతో, సరగఢి వద్ద ఒక హెలియోగ్రాఫిక్ కమ్యూనికేషన్ పోస్ట్ ఏర్పాటుచేశారు.
సరగఢి సమాన శ్రేణిలోని కోహత్ జిల్లాలో ఒక చిన్న గ్రామం. ఈ కోటలో ఒక చిన్న రాతి గోడల బ్లాక్హౌస్, సిగ్నలింగ్ టవర్ ఉన్నాయి. ఇది సూర్యరశ్మిని ప్రతిబింబించడం ద్వారా మార్స్ కోడ్లో సందేశాలను ప్రసారం చేసే హెలియోగ్రాఫ్ వ్యవస్థను ఉపయోగించింది. 1894లో, 36వ సిక్కు రెజిమెంట్ను కల్నల్ జె. కుక్ ఆధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేశారు, ఇది పూర్తిగా జాట్ సిక్కు సైనికులతో కూడి ఉంది. ఆగస్టు 1897లో, ఈ రెజిమెంట్లోని ఐదు కంపెనీలను సమాన శ్రేణిలోని కోటలైన సమానా హిల్స్, కుర్రాగ్, సంగర్, షాహ్టాప్ ధార్, సారగర్హిలకు పంపించారు. 1897లో, ఆఫ్ఘన్ తెగలు (ఒరాక్జాయ్, అఫ్రిది) తిరుగుబాటును ప్రారంభించాయి. ఆగస్టు 27 నుండి సెప్టెంబర్ 11 వరకు, ఫోర్ట్ గులిస్తాన్ పై రెండుసార్లు దాడి చేశారు. కానీ 36వ సిక్కు రెజిమెంట్ వీటిని విజయవంతంగా తిప్పికొట్టింది. సెప్టెంబర్ 12న, ఫోర్ట్ లాక్హార్ట్, ఫోర్ట్ గులిస్తాన్ మధ్య కమ్యూనికేషన్ను తెగతెంపులు చేసుకోవడమే లక్ష్యంగా సారగర్హి సన్నాద్ ప్రధాన కార్యాలయంపై దాడి జరిగింది.
యుద్ధ వివరాలు
యుద్ధ సమయంలో సిపాయి గురుముఖ్ సింగ్ హెలియోగ్రాఫ్ ద్వారా ఫోర్ట్ లాక్హార్ట్కు నిరంతరం సందేశాలు పంపుతున్నందున, సారగర్హి యుద్ధం వివరాలు చాలా ఖచ్చితంగా అందాయి. 1897 సెప్టెంబర్ 12న ఉదయం 9 గంటలకు, దాదాపు 10,000 నుండి 12,000 మంది ఆఫ్ఘన్ గిరిజనులు సారగర్హి కోటను చుట్టుముట్టారు. గుర్ముఖ్ సింగ్ వెంటనే లెఫ్టినెంట్ కల్నల్ జాన్ హౌటన్ కు సందేశం పంపాడు, కానీ ఫోర్ట్ లాక్హార్ట్ నుండి తక్షణ సహాయం సాధ్యం కాదని సమాచారం అందింది. ఈ సమయంలో, 21 మంది సిక్కు సైనికులు లొంగిపోకుండా చివరి వరకు పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్నారు.
యుద్ధం యొక్క ప్రధాన దశలు
ప్రారంభ దాడి: ఆఫ్ఘన్ యోధులు కోటపై భారీ దాడిని ప్రారంభించారు. హవిల్దార్ ఇషార్ సింగ్ నేతృత్వంలోని సిక్కు సైనికులు కోట గోడపై రక్షణాత్మక స్థానాన్ని చేపట్టి మార్టిని-హెన్రీ రైఫిల్స్తో శత్రువులతో తలపడ్డారు. మొదటి దశలో, సిక్కు సైనికులు 60 మంది ఆఫ్ఘన్లను చంపారు, కానీ మొదటసిపాయి భగవాన్ సింగ్, నాయక్ లాల్ సింగ్ తీవ్రంగా గాయపడ్డారు.
గోడ విరిగిపోవడం: ఆఫ్ఘన్లు కోట గోడలోని ఒక భాగాన్ని ఛేదించగలిగారు. ఇది ఫోర్ట్ లాక్హార్ట్ నుండి గమనించారు. గురుముఖ్ సింగ్కు సందేశం పంపించారు. ఇషార్ సింగ్ తన సైనికులను లోపలికి తిరిగి పిలిచాడు, కానీ తాను ముందు వరుసలో ఉండి శత్రువుతో చేయి చేయి కలిపి పోరాటంలో పాల్గొన్నాడు.
చివరి పోరాటం: ఆఫ్ఘన్లు గోడ దిబ్బలను ఛేదించి ప్రధాన ద్వారం గుండా ప్రవేశించారు. ఇది భీకర యుద్ధానికి దారితీసింది. సిక్కు సైనికులు తమ మందుగుండు సామగ్రి అయిపోయే వరకు పోరాడారు, తరువాత శత్రువును బయోనెట్లతో ఎదుర్కొన్నారు. చివరికి, ఆఫ్ఘన్లు కోటకు నిప్పంటించారు. గుర్ముఖ్ సింగ్తో సహా సిక్కు సైనికులందరినీ చంపారు. తన చివరి సందేశంలో, గుర్ముఖ్ సింగ్, “నేను ఇప్పుడు రైఫిల్ తీసుకుంటున్నాను” అని చెప్పి చివరి వరకు పోరాడి, 20 మంది ఆఫ్ఘన్లను చంపి, “బోలే సో నిహాల్, సత్ శ్రీ అకల్!” అని కేక వేశాడు.
యుద్ధం ఫలితం
సారాగఢిలోని మొత్తం 21 మంది సిక్కు సైనికులు అమరులయ్యారు, కానీ వారి త్యాగం బలగాలు కోట గులిస్తాన్, ఫోర్ట్ లాక్హార్ట్ చేరుకోవడానికి సమయాన్ని కొనుగోలు చేసింది. ఆఫ్ఘన్ల ప్రకారం, వారు 180 నుండి 600 మంది సైనికులను కోల్పోయారు, కానీ కొన్ని వర్గాలు కోట చుట్టూ 600 కంటే ఎక్కువ మృతదేహాలను చూశామ చెప్పారు. సెప్టెంబర్ 14న, బ్రిటిష్ సైన్యం భారీ ఫిరంగి దాడితో సారగఢిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది.
గౌరవాలు, వారసత్వం
ఇండియన్ ఆర్డర్ ఆఫ్ మెరిట్: 21 మంది సిక్కు సైనికులకు మరణానంతరం ఇండియన్ ఆర్డర్ ఆఫ్ మెరిట్ (ఆ సమయంలో భారతీయ సైనికులకు ఇచ్చే అత్యున్నత శౌర్య పతకం, నేటి పరమ వీర చక్రానికి సమానం) లభించింది. ఇది సైనికులను ఒకే ఆపరేషన్లో సత్కరించిన అరుదైన సంఘటన.
స్మారక చిహ్నాలు:
సారాగఢి స్మారక గురుద్వారా: అమృత్సర్లోని స్వర్ణ దేవాలయం సమీపంలో, ఫిరోజ్పూర్లోని గురుద్వారాలు 1904లో నిర్మించారు. దీనిలో 21 మంది సైనికుల పేర్లు చెక్కబడ్డాయి.
సారాగఢి ఒబెలిస్క్: శిథిలమైన సారాగఢి కోట రాళ్లతో ఒక స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించారు.
సారాగఢి దినోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్ 12న, భారత సైన్యం యొక్క 4వ సిక్కు రెజిమెంట్ ఈ యుద్ధాన్ని సారగఢి దినోత్సవంగా జరుపుకుంటుంది.
అంతర్జాతీయ గుర్తింపు: యునెస్కో ఈ యుద్ధాన్ని ప్రపంచంలోని ఎనిమిది అత్యంత వీరోచిత యుద్ధాలలో ఒకటిగా గుర్తించింది, దీనిని గ్రీకు థర్మోపైలే యుద్ధం (క్రీ.పూ. 480)తో పోల్చింది. బ్రిటిష్ పార్లమెంట్లో యుద్ధ గాథను వివరించినప్పుడు, సభ్యులు లేచి నిలబడి నివాళులర్పించారు , విక్టోరియా రాణి సిక్కు సైనికుల ధైర్యాన్ని ప్రశంసించింది.
21 మంది సిక్కు సైనికుల పేర్లు
హవల్దార్ ఇషార్ సింగ్ (165)
నాయక్ లాల్ సింగ్ (332)
లాన్స్ నాయక్ చంద్ సింగ్ (546)
సిపాయి సుందర్ సింగ్ (1321)
సిపాయి రామ్ సింగ్ (287)
సిపాయి ఉత్తర్ సింగ్ (492)
సిపాయి సాహిబ్ సింగ్ (182)
సిపాయి హీరా సింగ్ (359)
సిపాయి దయా సింగ్ (687)
సిపాయి జీవన్ సింగ్ (760)
సిపాయి భోలా సింగ్ (791)
సిపాయి నారాయణ్ సింగ్ (834)
సిపాయి గురుముఖ్ సింగ్ (814)
సిపాయి జీవన్ సింగ్ (871)
సిపాయి గురుముఖ్ సింగ్ (1733)
సిపాయి రామ్ సింగ్ (163)
సిపాయి భగవాన్ సింగ్ (1257)
సిపాయి భగవాన్ సింగ్ (1265)
సిపాయి బూటా సింగ్ (1556)
సెపోయి జీవన్ సింగ్ (1651)
సెపోయి నందా సింగ్ (1221)
ప్రత్యేక ప్రముఖులు
సాంకేతికత: సిక్కు సైనికులు ఉపయోగించే మార్టిని-హెన్రీ రైఫిల్ ఆ కాలంలో అత్యంత సమర్థవంతమైన ఆయుధం, కానీ ఆఫ్ఘన్ల వద్ద కూడా ఈ రైఫిల్ లు ఉన్నాయి.
సిక్కు యుద్ధ నినాదం: “బోలే సో నిహాల్, సత్ శ్రీ అకల్!” ఈ నినాదం సిక్కు సైనికుల ధైర్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
త్యాగం యొక్క ప్రభావం: సారాగఢి త్యాగం ఆఫ్ఘన్ దాడిని ఆలస్యం చేసింది, బలగాలు గులిస్తాన్ కోట రక్షణను చేరుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.
వారసత్వం, జ్ఞాపకం
సారాగఢి యుద్ధం సిక్కు సైనికుల శౌర్యం, త్యాగం, భక్తికి చిహ్నం. ఇది భారత సైన్యం చరిత్రలో , సిక్కు సమాజంలో ఎప్పటికీ గుర్తుండిపోతుంది. 2019లో, బాలీవుడ్ చిత్రం “కేసరి” ఈ యుద్ధం యొక్క కథను చిత్రీకరించింది, దీనిలో అక్షయ్ కుమార్ హవిల్దార్ ఇషార్ సింగ్ పాత్రను పోషించాడు. ఈ యుద్ధాన్ని భారతదేశంలోని పాఠశాలల్లో బోధించాలని భారత సైన్యం పట్టుబడుతోంది, తద్వారా యువతకు ధైర్యం యొక్క కథ స్ఫూర్తినిస్తుంది.
ముగింపు
సారగడి యుద్ధం అనేది 10,000 మందికి పైగా శత్రు సైనికులపై కేవలం 21 మంది సైనికులు చేసిన ఒక ప్రత్యేకమైన యుద్ధం. ఈ సైనికుల ధైర్యం, క్రమశిక్షణ, త్యాగం ప్రపంచ సైనిక చరిత్రలో ఒక అమర కథ. వారి ధైర్యం సిక్కు సంప్రదాయం “దేహ్ శివ బర్ మోహే ఇహే” యొక్క నినాదాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది మంచి పనులకు భయపడకుండా యుద్ధంలో విజయం సాధించడానికి దేవుని నుండి వరం కోరుతుంది.
