రాజకీయ, వలసవాద పదజాలాల నేపథ్యంలో చూసినప్పుడు, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్(ఆర్ఎస్ఎస్) భాషా సంస్కృతి ప్రత్యేకమైనదిగా మాత్రమే కాకుండా, మార్గదర్శకమైనదిగా కూడా కనిపిస్తుంది. అది ఆధిపత్యం, అధికారం, విభజన, అధికార భాషను స్పృహతో విస్మరించి, దాని స్థానంలో వినయం, సేవ, ఐక్యత అనే పదజాలాన్ని ప్రవేశపెడుతుంది.
ఇతర సంస్థలు అధికారం లేదా ఆధిపత్యపు వాక్చాతుర్యంపై ఆధారపడవచ్చు. కానీ ఆర్ఎస్ఎస్ సేవ, ఐక్యతాభావపు పదజాలంపై ఆధారపడుతుంది. దాయిత్వ వంటి పదాలు నిజమైన బాధ్యత అంటే ఆధిపత్యం కాదని, సున్నితమైన సంరక్షణ అని మనకు గుర్తుచేస్తాయి. శాఖ, పరివార్, సంఘ్ వంటి పదాలు ఐక్యతను ప్రతిబింబిస్తాయి. భారతమాత, రాష్ట్ర వంటి పదాలు తరతరాలను ఒకే నాగరిక గుర్తింపుగా బంధిస్తాయి. ఈ భాషా సంస్కృతే ఆర్ఎస్ఎస్ లక్షలాది మందికి ఎందుకు స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉందో వివరిస్తుంది. దాని పదజాలం ఒక చైతన్యాన్ని సృష్టిస్తుంది. అక్కడ అహం సేవలో, ఏకాంతం సామూహికత్వంలో కరిగిపోతుంది. జాతీయత రాజకీయాలకు అతీతంగా పవిత్రమైన స్థాయికి చేరుకుంటుంది. ఇది ఐక్యతా భావపు పదజాలం. నిజానికి ఆర్ఎస్ఎస్ విశిష్ట పదజాలం వినయం, సున్నితత్వం, సామూహికత్వం, జాతీయత, ఐక్యతాభావపు భాషా సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాల స్వభావంపై ప్రస్తుత సర్సంఘచాలక్ మోహన్ భాగవత్ వ్యాఖ్యానిస్తూ, ‘‘ఆర్ఎస్ఎస్ అధికార భాషను మాట్లాడదు. అది ఐక్యతా భావాన్ని పలికించే భాషను మాట్లాడుతుంది. సేవా, పరివార్, దాయిత్య వంటి మా పదాలు అరువు తెచ్చుకున్నవి కావు. అవి మా సంస్కృతి నుండి ఉద్భవించి, మమ్మల్ని ఒకే కుటుంబంగా బంధిస్తాయి. సంఘ్లో, పదాలు కేవలం ముద్రలు కావు, అవి సజీవ ఆచరణలు. ఒక స్వయంసేవకుడిని కేవలం పేరుతోనే కాకుండా, అతని ప్రవర్తనతో కూడా పిలుస్తారు’’ అని అన్నారు.
ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాలంలో ముఖ్యమైన పదాలు
1. స్వయంసేవక్: దీని అర్థం ‘నిస్వార్థ స్వచ్ఛంద సేవకుడు’. అధికారిక అనుబంధాన్ని సూచించే ‘‘సభ్యుడు’’ అనే పదానికి భిన్నంగా, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా సేవకు తనను తాను ఇష్టపూర్వకంగా అంకితం చేసుకునేవాడే స్వయంసేవక్. ఇందులో వినయం ఇమిడి ఉంది. ఎందుకంటే ఒక స్వయంసేవక్ సేవా కార్యానికి దగ్గరగా ఉంటాడు. సమాజానికి అతను అందించే సేవ ద్వారానే అతని గుర్తింపు నిర్వచిస్తారు. ఇందులో సమ్మిళితత్వం ఇమిడి ఉంది. ఎవరైనా స్వయంసేవక్ కావచ్చు; కులం, మతం, లేదా సంపదతో సంబంధం లేదు. ఇది సామూహిక తను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఎందుకంటే ప్రతి స్వయంసేవక్ తనను తాను ఒక పెద్ద ఉద్యమంలో భాగంగా భావిస్తాడు.
2. ప్రచారక్: భారతదేశపు గొప్ప సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని పూర్తికాలం ప్రచారం చేయడానికి అవివాహితుడిగా ఉండాలని నిర్ణయించుకున్న వ్యక్తి. అతను క్రమశిక్షణ, బ్రహ్మచర్యం, అంకితభావంతో కూడిన జీవితాన్ని గడుపుతూ, భారతీయ సాంస్కృతిక, జాతీయ వైభవం భావాలను వ్యాప్తి చేయడానికి ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి వెళ్తాడు. ప్రచారక్ వినయానికి నిదర్శనం, ఎందుకంటే అతను సామాజిక సేవ కోసం వ్యక్తిగత సౌకర్యాలను త్యజిస్తాడు. ఈ పదం, దేశమంతటా ధర్మాన్ని వ్యాప్తి చేసిన సంచార సన్యాసులు, గురువుల ప్రాచీన భారతీయ సంప్రదాయాలను సూచిస్తుంది.
3. సర్సంఘచాలక్: సర్సంఘచాలక్ అనేది మొత్తం సంఘ్ అధిపతిని సూచించడానికి ఉపయోగించే పదం. ‘‘అధ్యక్షుడు’’ లేదా ‘‘నాయకుడు’’ వంటి పదాల లాగా కాకుండా, సర్ సంఘచాలక్ అంటే అక్షరాలా సమూహాన్ని (సంఘ్) నడిపించేవాడు (చాలక్). ఇది అధికార భావాలను నివారిస్తుంది. సర్సంఘచాలక్ ఒక పాలకుడు కాదు, కానీ ఒక మార్గదర్శి, సామూహిక సంకల్పాన్ని నిర్దేశించే ఒక నావికుడు. అతను కూడా వారిలో ఒకడు కాబట్టి ఈ పదం వినయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
4. శాఖ: శాఖ (కొమ్మ) అనేది ‘‘నిట్’’ లేదా ‘‘సెల్’’ కాదు, అది ఒక కొమ్మ. ఇది పెరుగుదల, పాతుకుపోవడం, జీవానికి ప్రతీక. ఒకే కాండానికి అనుసంధానమైన కొమ్మలవలె, స్వయంసేవ కులు ఒకచోట చేరి, శిక్షణ పొంది, బంధాన్ని ఏర్పరచుకునే ప్రదేశమే శాఖ. ప్రతి కొమ్మ మొత్తం చెట్టు అభివృద్ధికి దోహదపడుతుంది కాబట్టి, ఇది సమగ్రతను తెలియజేస్తుంది.
5. రాష్ట్ర: పాశ్చాత్య పరిభాషలో, రాష్ట్ర అనే పదం (నాగరికతాపరంగా) జాతిని సూచిస్తుంది. ‘‘జాతి రాజ్యం’’కు భిన్నమైనది. రాష్ట్ర అనే పదం ఉమ్మడి సంస్కృతి, చరిత్ర, స్మృతిని కలిగి ఉంటుంది. ఈ పదం స్వయంసేవకులకు జాతీయత అనేది అధికారికమైనది కాదని, అది ఆధ్యాత్మిక మైనదని, ఒక వారసత్వమని, ఒక బాధ్యత అని గుర్తు చేస్తుంది.
6. సంఘటన్: ఐక్యత, కలసికట్టుగా ఉండటం నుండి ఉద్భవించిన సంఘటన్ అనే పదం వ్యక్తికి కాకుండా సామూహికతకు ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది. RSS పరిభాషలో, సంఘటన్ అంటే సంకుచిత విభజనలకు అతీతంగా సమాజాన్ని ఒక సామరస్య పూర్ణమైన సంపూర్ణంగా అల్లడం.
7. బలిదాన్: బలిదాన్ బలవంతంగా లేదా విషాదభరితంగా ఉండదు-ధర్మం కోసం తమ ప్రాణాలను అర్పించిన భారత వీరుల స్ఫూర్తితో ఇది వైభవోపేతంగా ఉంటుంది. త్యాగమే అత్యున్నతమైన సేవ అని ఇది స్వయంసేవకులకు బోధిస్తుంది.
8. పరివార్: సంఘ్ తరచుగా తనను తాను ఒక పరివార్ (కుటుంబం)గా అభివర్ణించుకుంటుంది. ఇది లాంఛనాలను తగ్గించి, ఆత్మీయతను, భావోద్వేగ అనుబంధాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఇది అందరినీ కలుపుకొని పోయేలా చేస్తుంది, ఎందుకంటే ఒక కుటుంబంలో ఎవరూ వెనుకబడి ఉండరు. అంతేకాకుండా, సంఘంలోని ప్రతి స్వయంసేవకుడికి, ఒక కుటుంబ సభ్యుడిలాగే, నిర్దేశించిన పరిమితులలో తన అభిప్రాయాన్ని వినిపించే హక్కు ఉంటుంది.
9. దాయిత్వ: RSS పదజాలంలో దీనికున్న విశిష్టమైన అర్థం, స్థానం కారణంగా ఈ పదం ప్రత్యేక శ్రద్ధకు అర్హమైనది. దీని అర్థం బాధ్యత, విధి లేదా అప్పగించిన పాత్ర. పాశ్చాత్య భావనలైన ‘‘శక్తి’’ లేదా ‘‘అధికారం’’ వలె కాకుండా, దాయిత్వ అంటే ఆజ్ఞాపించడం కాదు. ఇది వినయంతో, సున్నితత్వంతో నిర్వర్తించాల్సిన ఒక పాత్రను అప్పగించడం. సంఘ్లో ఒకరు శక్తిని కలిగి ఉండరు; దాయిత్వను కలిగి ఉంటారు. ఒక కార్యకర్తకు (పనిచేసే వ్యక్తికి) అహం ప్రదర్శించడానికి కాదు, సేవ చేయడానికి ఒక పని కోసం దాయిత్వ ఇవ్వబడు తుంది. దాయిత్వ వినయాన్ని కలిగి ఉంటుంది, తనకు అప్పగించిన పనికి తాను యజమానిని కాదని (సంరక్షకుడిని మాత్రమేనని) ఇది కార్యకర్తకు గుర్తు చేస్తుంది. ఇది సున్నితత్వాన్ని కలిగి ఉంటుంది, ఎందు కంటే ఇది సామూహిక అవసరాలపై అవగాహనను కోరుతుంది. ఈ తత్వం ఉన్న వ్యక్తి తప్పక వినాలి, సహకరించాలి, సామరస్యం పాటించాలి. పదజాలంలోని ఈ సూక్ష్మమైన మార్పు నాయకత్వాన్ని ఆధిపత్య స్థానం నుండి సేవా స్థానానికి మారుస్తుంది. ఈ విధంగా, సామూహిక స్ఫూర్తిని పెంపొందించ డానికి, అహాన్ని కరిగించడానికి ఆర్ఎస్ఎస్ భాషను ఎలా ఉపయోగిస్తుందో చెప్పడానికి ‘దాయిత్వ’ అనే పదం ఒక ప్రకాశవంతమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
తులనాత్మక దృక్పథం
ఏ భాషా తటస్థమైనది కాదు – అది దానిని సృష్టించే వ్యవస్థ ప్రపంచ దృక్పథాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాలం ఈ మట్టి నుండి, అంటే భారత్ నుండి ఉద్భవించింది. అయితే రాజకీయ, వలసవాద పదాలు తరచుగా అధికారం, నియంత్రణ, విభజన వ్యవస్థలలో భాగంగా ఉంటాయి. ‘‘పార్టీ’’ అంటే విభజన. సాధారణంగా ఒక పార్టీకి మరొక పార్టీకి మధ్య ఉండే విభజన. పార్టీల భాష విరోధపూరితమైనది, ఘర్షణపూరిత మైనది. సంఘ్ తనను తాను ఒక పార్టీగా కాకుండా స్వయంసేవకుల కుటుంబంగా చూసుకుంటుంది, ఇందులో ప్రతి ఒక్కరికీ సామూహిక జీవితంలో ఒక పాత్ర ఉంటుంది. ‘‘పార్టీ’’ విభజిస్తుంది, అనైక్యతను కలిగిస్తుంది. కానీ పరివార్ ఏకం చేస్తుంది, సుసంపన్నం చేస్తుంది.
వలసవాద వైరుధ్యం
వలసవాద పాలకులు భారతీయులను వర్ణించడానికి ‘‘ప్రజలు,’’ ‘‘శాంతిభద్రతలు,’’ ‘‘విశ్వాసం’’, ‘‘జనాభా లెక్కలు’’ వంటి పదాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఈ పదాలు (ప్రజాస్వామ్యానికి మూలస్తంభాలైన) ప్రజలను పరిపాలన, నియంత్రణ వస్తువులుగా మార్చాయి. ఆర్ఎస్ఎస్ ఈ పదజాలాన్ని తిప్పికొట్టింది. ‘‘ప్రజలు’’ అనే పదానికి బదులుగా, స్వయంసేవకులు అని ఉపయోగించింది. ‘‘శాంతిభద్రతలు’’ అనే పదానికి బదులుగా, అది ధర్మం గురించి మాట్లాడింది. ‘‘విశ్వాసం’’ అనే పదానికి బదులుగా, అది శ్రద్ధను (భక్తిని) ప్రస్తావించింది. ‘‘జనాభా గణన వర్గాల’’కు బదులుగా, అది ‘పరివార్’ , ‘సంఘ్’ అనే పదాలను ఉపయోగించింది. వలసవాద భాష అమానవీయం చేస్తే, ఆర్ఎస్ఎస్ భాష వ్యక్తులను మనుషులుగా గౌరవించి, వారి స్వీయ నిర్ణయాధికారాన్ని పునరుద్ధ రించి, తిరిగి మానవీయం చేస్తుంది. ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాలం ఈ సంస్కృతిలో లోతుగా పాతుకు పోయింది. విస్తారమైన సంస్కృతి, దేశీయ జాతీయాల వాడకం దానిని భారతీయ స్మృతితో ప్రతిధ్వనించేలా చేస్తుంది. రెండవది, ఇది భావోద్వేగభరితమైనది, ఎందుకంటే ‘మాతృభూమి’ లేదా ‘బలిదాన్’ వంటి పదాలు హృదయాన్ని కదిలిస్తాయి. మూడవది, ఇది అధికారిక పద్ధతులు లేనిది, సరళమైనది, ఆత్మీయమైనది, మానవతావాద మైనది; నీరసమైనది లేదా చట్టపరమైనది కాదు. నాలుగవది, ఇది వ్యక్తివాదం లేదా అహంభావం కంటే సామూహిక వాదానికి సంబంధించిన భాష. దీనిలోని పదాలు వ్యక్తులను కీర్తించకుండా, సామూహిక లక్ష్యంపై దృష్టి పెడతాయి.ఐదవది, ఇది ఆధ్యాత్మిక కోణాలకు సంబంధించిన పదజాలం, దేశభక్తిని ధర్మంతో అనుసంధానించి, సేవను పవిత్రంగా నిలుపుతుంది.
ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాలం భాషా తత్వం
ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాలం, భాషా తత్వం ఈ కింది అంశాలను నొక్కి చెబుతుంది:
1. అహం కన్నా వినయం: స్వయంసేవక్, దాయిత్వ వంటి పదాలు ఆత్మస్తుతిని నివారిస్తాయి.
2. వ్యక్తిత్వం కన్నా సామూహికత్వం: సంఘ్, శాఖ, పరివార్ వంటి పదాలు ఉమ్మడి గుర్తింపును నొక్కి చెబుతాయి.
3. ఆధ్యాత్మిక రాష్ట్రీయత: రాష్ట్ర, మాతృభూమి, భారత మాత వంటి పదాలు జాతీయతను ఒక పవిత్రమైన బంధంగా ఉన్నతీకరిస్తాయి.
4. సంప్రదాయాలతో కొనసాగింపు: సంస్కృతం నుండి ఉద్భవించిన పదాల వాడకం, ఆధునిక క్రియాశీలతను ప్రాచీన వారసత్వంతో ముడిపెట్టేలా చేస్తుంది.
రాజకీయ, వలసవాద పదజాలాల నేపథ్యంలో చూసినప్పుడు, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ భాషా సంస్కృతి ప్రత్యేకమైనదిగా మాత్రమే కాకుండా, మార్గదర్శకమైనదిగా కూడా కనిపిస్తుంది. అది ఆధిపత్యం, అధికారం, విభజనలను నివారించి, దాని స్థానంలో వినయం, సేవ, ఐక్యత అనే పదజాలాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. రాజకీయాలు నాయకులు, సభ్యుల గురించి మాట్లాడితే, సంఘ్ స్వయంసేవకులు బాధ్యత గురించి మాట్లాడుతారు. వలస పాలకులు ప్రజలను చూస్తే, సంఘ్ పరివార్ను చూసింది. ఆర్ఎస్ఎస్ పదజాలం కేవలం భావప్రసార సాధనం మాత్రమే కాదు, లక్షలాది మందిని ఐక్యత, జాతీయ పునరుజ్జీవనం అనే సామూహిక దార్శనికత వైపు నడిపించే ఒక నైతిక దిక్సూచి కూడా.
ప్రొఫెసర్ సురేష్ కుమార్ అగర్వాల్
(ఆర్గనైజర్ నుంచి)
