1857 మార్చి 29న, బారక్పూర్లోని మంగళ్ పాండే అనే ఒక సిపాయి పేల్చిన తూటా, భారతదేశపు మొట్టమొదటి స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికి నిప్పు రాజేసింది. తన విశ్వాసాన్ని కించపరిచేలా ఉన్న గ్రీజు పూసిన తూటాలకు వ్యతిరేకంగా ఆయన చూపిన ధిక్కారం ఒక చిచ్చులా మారి, ఢిల్లీ నుండి ఝాన్సీ వరకు వ్యాపించి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యాన్ని గడగడలాడించింది. అయితే, పాండే తిరుగుబాటుకు 40 ఏళ్ల ముందే, ఒడిశాలో మరొక వీరుడు—బక్సీ జగబంధు నాయకత్వంలో ఒక ప్రజా ఉద్యమం జరిగిందని మీకు తెలుసా? 1817లో జరిగిన ఆయన పోరాటాన్ని ‘పైకా తిరుగుబాటు’ (Paik Rebellion) అని పిలుస్తారు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన తొలి వ్యవస్థీకృత తిరుగుబాటులలో ఇది ఒకటిగా నిలిచిపోయింది.
ఆగ్నేయ ఒడిశాలోని ఖుర్దా, సారవంతమైన పొలాలు మరియు పవిత్రమైన జగన్నాథ ఆలయానికి నిలయం. ఆ రాజ్యంలో 105 కోటలు, 60 పెద్ద గ్రామాలు మరియు వెయ్యికి పైగా చిన్న గ్రామాలు విరాజిల్లాయి. కానీ 1803లో బ్రిటిష్ వారు ఖుర్దాను ఆక్రమించుకున్నారు. దీనివల్ల ఖుర్దా రాజు ముకుంద దేవ్ II తన పరగణాలను, ఆలయ హక్కులను మరియు తన రాజ్యంలోని చిన్న రాష్ట్రాలపై నియంత్రణను కోల్పోయారు. చివరకు ఆయనను పూరీకి బహిష్కరించారు.
ఖుర్దా పదాతి దళమైన ‘పైకా’ల సైన్యాధ్యక్షుడు (కమాండర్) జగబంధు విద్యాధర్ మోహపాత్ర భ్రమర్బర్ రాయ్. ఆయననే ‘బక్సీ’ లేదా సైన్యాధ్యక్షుడు అని పిలిచేవారు. పైకాలు అంటే ఒడిశా రాజులకు విధేయంగా సేవలు అందించే పదాతి దళ సైనికులు. వారి సేవలకు ప్రతిఫలంగా రాజులు వారికి శిస్తు లేని (rent-free) భూములను కేటాయించేవారు. ఈ పద్ధతిని “పైకా వ్యవస్థ” అని పిలిచేవారు. ఇది వారికి స్థిరమైన జీవనోపాధితో పాటు సమాజంలో గౌరవప్రదమైన హోదాను కూడా ఇచ్చేది.
ఖుర్దాను హస్తగతం చేసుకున్న తర్వాత, 1805లో బ్రిటిష్ వారు పైకా వ్యవస్థను రద్దు చేసి, వారికి కేటాయించిన భూములను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. దీనితో పాటు, వారు ప్రజలపై భరించలేనంత భారీ పన్నులను మోపారు. ఆ సమయంలో గ్రామాలపై విరుచుకుపడి వినాశనాన్ని సృష్టించిన వరదలను, కరువు కాటకాలను సైతం వారు ఏమాత్రం పట్టించుకోలేదు.
బ్రిటిష్ వారి గుత్తాధిపత్యం వల్ల ఉప్పు ధరలు ఆకాశాన్ని తాకాయి, ప్రజల భూములను మరియు ఎస్టేట్లను కలకత్తాలో వేలం వేశారు. మరోవైపు, అవినీతిపరులైన పోలీసులు ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేసేవారు. ఒకప్పుడు మహా సైన్యాధ్యక్షుడిగా వెలిగిన జగబంధు, జీవనోపాధి కోసం చివరకు యాచించాల్సిన పరిస్థితికి దిగజారిపోయారు. గ్రామస్థులు పెట్టే అన్నమే ఆయనకు ఆధారం అయ్యింది.
ఆ అన్యాయాన్ని ఎదిరించడానికి, ఆయన తన పదాతి దళ సైనికులను (పైకాలను) మళ్లీ ఏకం చేయడం ప్రారంభించారు. “రాజు కోసం, ఆలయం కోసం, మన భూమి మరియు ఆత్మగౌరవం కోసం పోరాడుదాం” అనే పిలుపుతో ఒక గొప్ప తిరుగుబాటుకు శ్రీకారం చుట్టారు.
1817 మార్చి 29న ఆ తిరుగుబాటు ఒక్కసారిగా విస్ఫోటనం చెందింది. 400 మంది పైకాలు బాన్పూర్ పోలీస్ స్టేషన్పై మెరుపు దాడి చేశారు. ఈ పోరాటంలో వందకు పైగా బ్రిటిష్ అధికారులను హతమార్చి, ప్రభుత్వ ఖజానాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.
త్వరలోనే, కొంధ్ తెగలు కూడా జగబంధుతో చేరడంతో ఆయన బలం మరింత పెరిగింది. 1817 ఏప్రిల్ మధ్య నాటికి, దాదాపు 10,000 మంది తిరుగుబాటుదారులకు నాయకత్వం వహిస్తూ జగబంధు పూరీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అక్కడ వారు రాజును తిరిగి సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు.
అయితే, బ్రిటిష్ వారు అత్యంత క్రూరమైన బలంతో ఎదురుదాడికి దిగారు. యుద్ధ చట్టాన్ని (Martial law) ప్రకటించి, రాజును మరియు ఆయన కుమారుడిని జైలులో పెట్టారు. ఈ తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం జనరల్ మార్టిండెల్ను పంపింది. ఆయన కటక్ మరియు బెర్హంపూర్ నుండి దాడులను ప్రారంభించారు.
1817 మే నాటికి, ఆ తిరుగుబాటు అణచివేయబడింది మరియు బక్సీ జగబంధు అడవుల్లోకి వెళ్ళిపోయారు. అక్కడ నుండి 8 సంవత్సరాల పాటు, తనకు విధేయులైన పైకాలు మరియు మిత్రపక్షాలతో కలిసి గెరిల్లా యుద్ధాన్ని కొనసాగించారు. గోప్, తిరాన్ మరియు పట్టముండై ప్రాంతాల్లో బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకతను వ్యాపింపజేశారు. చివరకు, 1825లో కొన్ని ఒప్పంద నిబంధనల ప్రకారం ఆయన లొంగిపోయారు. కానీ, ఎటువంటి పెన్షన్ లేదా గుర్తింపు లేకుండానే 1829లో ఆయన కన్నుమూశారు.
పైకా తిరుగుబాటు కేవలం స్వల్ప కాలం మాత్రమే విజయం సాధించినప్పటికీ, అది ఒక చెరగని ముద్ర వేసింది. దాని ఫలితంగా బ్రిటిష్ వారు ఉప్పు ధరలను తగ్గించక తప్పలేదు, అవినీతి అధికారులను తొలగించారు మరియు కొన్ని భూములను తిరిగి ఇచ్చివేశారు. అలాగే, బ్రిటిష్ వారి భయం వల్ల కలిగిన వెసులుబాటు కారణంగా, మూడవ రామచంద్ర దేవ్ రాజుకు ఆలయ నిర్వహణ కోసం నిధులు అందాయి.
అంతకంటే ముఖ్యంగా, సామాన్య ప్రజలు సైతం వలసపాలన శక్తిని సవాలు చేయగలరని జగబంధు తిరుగుబాటు నిరూపించింది. ఏ తేదీనైతే మంగళ్ పాండే భవిష్యత్తులో తిరుగుబాటు బావుటా ఎగురవేశారో, సరిగ్గా అదే తేదీన (మార్చి 29) దశాబ్దాల ముందే జగబంధు స్వాతంత్ర్య ధిక్కార జ్వాలను వెలిగించారు.
