జ్ఞానం, సంస్కృతి, సాహిత్యం, శాస్త్ర విజ్ఞానానికి కేంద్రంగా వెయ్యేళ్ల క్రితం రాజు భోజుడు నిర్మించిన భోజ్శాల భారతీయ నాగరికత మేధో వైభవానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. నలంద, తక్షశిల వంటి విద్యా సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించిన ఈ విద్యాపీఠం, భారతదేశ జ్ఞాన వారసత్వంలో ఒక విశిష్ట అధ్యాయంగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది.
11వ శతాబ్దం భారత చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. ఒకవైపు వాయవ్య భారతంపై విదేశీ దండయాత్రలు ప్రారంభమవుతుండగా, మరోవైపు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో విద్య, సంస్కృతి, శాస్త్ర విజ్ఞానం అభివృద్ధి చెందుతూనే ఉన్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో మాల్వా రాజు భోజుడు కేవలం సమర్థ పాలకుడిగానే కాకుండా జ్ఞాన పరిరక్షకుడిగా, సాహిత్యాభిమాని, శాస్త్రవేత్తగా ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించారు.
క్రీ.శ. 1010 నుంచి సుమారు నాలుగు దశాబ్దాలపాటు సాగిన ఆయన పాలన మాల్వా చరిత్రలో స్వర్ణయుగంగా గుర్తింపు పొందింది. సంస్కృత సాహిత్యం, వ్యాకరణం, ఖగోళ శాస్త్రం, ఇంజనీరింగ్, వాస్తుశాస్త్రం, వైద్యం వంటి అనేక రంగాల్లో పరిశోధనలకు ఆయన ప్రోత్సాహం అందించారు. ఈ కాలంలోనే సుమారు 84 గ్రంథాలు వెలువడినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
ఈ జ్ఞానోద్యమానికి ప్రతీకగా రాజధాని ధారానగరిలో క్రీ.శ. 1034లో స్థాపించబడిన విద్యా కేంద్రమే భోజ్శాల. గురుకుల సంప్రదాయంలో నడిచిన ఈ విద్యాపీఠంలో సంస్కృత వ్యాకరణం, వేదాలు, ఖగోళ శాస్త్రం, వాస్తుశిల్పం, ఆయుధ విద్య, ఇంజనీరింగ్ వంటి అనేక విభాగాల్లో అధ్యయనం, పరిశోధనలు జరిగేవి. భారతదేశంతో పాటు ఇతర ప్రాంతాల నుంచి కూడా విద్యార్థులు ఇక్కడికి వచ్చి విద్యాభ్యాసం చేసినట్లు చారిత్రక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి.
భోజ్శాలలో విద్యాధిదేవత సరస్వతీదేవి విగ్రహాన్ని రాజు భోజుడు ప్రతిష్ఠించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు పేర్కొంటాయి. ప్రస్తుతం లండన్లోని మ్యూజియంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ ‘వాగ్దేవి’ విగ్రహాన్ని అదే విగ్రహంగా పలువురు పరిశోధకులు గుర్తిస్తారు.
భోజ్శాల కేవలం విద్యా సంస్థ మాత్రమే కాదు; అది సాహిత్య, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలకు కూడా కేంద్రంగా ఉండేది. కవిసమ్మేళనాలు, నాటక ప్రదర్శనలు, శాస్త్ర చర్చలు క్రమం తప్పకుండా జరిగేవి. అక్కడ లభించిన శాసనాలు ఆ కాలంలోని సాహిత్య, విద్యా సంప్రదాయాలకు విలువైన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.
రాజు భోజుడు రచించిన సమరాంగణ సూత్రధార, సరస్వతీ కంఠాభరణం, శృంగార ప్రకాశం, రాజమార్తాండం, తత్త్వప్రకాశం వంటి గ్రంథాలు భారతీయ జ్ఞాన సంపదలో విశిష్ట స్థానం పొందాయి. ముఖ్యంగా సమరాంగణ సూత్రధారలో నగర నిర్మాణం, దేవాలయ వాస్తు, యంత్ర విజ్ఞానం వంటి అంశాలపై విస్తృత చర్చ కనిపిస్తుంది. కొంతమంది పరిశోధకులు కంబోడియాలోని అంగ్కోర్వాట్ దేవాలయ నిర్మాణంలో భారతీయ వాస్తు సంప్రదాయ ప్రభావం కనిపిస్తుందని అభిప్రాయపడుతున్నారు.
భారతదేశంలోని తక్షశిల, నలంద, విక్రమశిల, కాంచీ వంటి విద్యా కేంద్రాల సరసన భోజ్శాల కూడా జ్ఞాన పరంపరను కొనసాగించిన ప్రముఖ విద్యాపీఠంగా చరిత్రలో నిలిచింది. విదేశీ చరిత్రకారుడు అల్-బిరునీ తన రచనల్లో ధారానగరిని పండితుల నగరంగా వర్ణించడం, అక్కడి విద్యా వాతావరణాన్ని ప్రశంసించడం గమనార్హం.
తరువాతి శతాబ్దాల్లో జరిగిన రాజకీయ పరిణామాలు, యుద్ధాలు, దండయాత్రల ప్రభావంతో భోజ్శాల తన పూర్వ వైభవాన్ని కోల్పోయింది. అయినప్పటికీ, భారతీయ జ్ఞాన సంప్రదాయం, సంస్కృత అధ్యయనం, శాస్త్ర విజ్ఞాన అభివృద్ధికి అది చేసిన సేవ చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచింది.
నేటికీ భోజ్శాల పేరు భారతదేశ ప్రాచీన విద్యా వ్యవస్థ, సాహిత్య వైభవం, శాస్త్రపరమైన ఆలోచనా సంపదకు ప్రతీకగా నిలుస్తోంది. భారతీయ జ్ఞాన వారసత్వాన్ని అధ్యయనం చేయాలనుకునే ప్రతి ఒక్కరికీ భోజ్శాల ఒక చారిత్రక స్ఫూర్తి కేంద్రంగా కొనసాగుతోంది.
