శ్రావణ మాసం అంటే భక్తి, ఆధ్యాత్మికత, ప్రకృతి ఆరాధనకు ప్రతీక. నోములు, వ్రతాలు, పూజలతో ఈ మాసం ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంటుంది. అయితే మన సంప్రదాయంలోని పర్వదినాలు కేవలం పుణ్య సముపార్జన కోసమే కాకుండా.. ప్రకృతి, జీవవైవిధ్యం, మానవ జీవన విధానానికి సంబంధించిన ఎన్నో విలువైన సందేశాలను అందిస్తాయి. శ్రావణ శుక్ల చతుర్థి, నాగ పంచమి, గరుడ పంచమి వంటి పర్వదినాలు మనిషికి ప్రకృతితో ఉన్న అవినాభావ సంబంధాన్ని గుర్తుచేస్తాయి.
ప్రకృతి ఆరాధనకు ప్రతీక నాగ చతుర్థి
వర్షాకాలంలో పచ్చటి పంట పొలాలతో ప్రకృతి కొత్త శోభను సంతరించుకుంటుంది. ఇదే సమయంలో పాములు పుట్టల నుంచి బయటకు వచ్చే అవకాశాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఈ నేపథ్యంలో శ్రావణ శుక్ల చతుర్థిని కొన్ని ప్రాంతాల్లో నాగ చతుర్థిగా జరుపుకుంటారు.
నాగదేవతను దైవస్వరూపంగా భావించి పూజించడం మన సంప్రదాయంలోని విశిష్టత. నాగ చతుర్థి రోజున మహిళలు పుట్టలకు పూజలు చేయడం, నాగదేవత విగ్రహాలకు క్షీరాభిషేకం చేయడం, అష్టనాగులను, పరమశివుడిని ఆరాధించడం వంటి ఆచారాలు కనిపిస్తాయి. కుటుంబ సభ్యుల క్షేమం, సంతాన సౌభాగ్యం కోసం మహిళలు ఉపవాసాలు, వ్రతాలు ఆచరిస్తారు.
ఈ ఆచారాల వెనుక ప్రకృతిలోని జీవుల పట్ల గౌరవం, వాటి సంరక్షణ అనే భావన కూడా కనిపిస్తుంది. పాములు పంటలను నాశనం చేసే ఎలుకలను నియంత్రించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. అందువల్ల వ్యవసాయానికి మేలు చేసే ఈ జీవులను రక్షించాలనే పరోక్ష సందేశాన్ని నాగారాధన అందిస్తుంది.
నాగుల చవితి.. జీవకోటికి కృతజ్ఞత
కార్తిక మాసంలో వచ్చే నాగుల చవితి కూడా నాగారాధనకు ప్రత్యేకమైన పర్వదినం. ఈ రోజున మహిళలు పుట్టలో పాలు పోసి, చలిమిడి, వడపప్పు, బెల్లం, నువ్వులతో తయారు చేసిన నైవేద్యాలను సమర్పిస్తారు. పిల్లల ఆయురారోగ్యాలు, కుటుంబ సంక్షేమం కోసం తల్లులు ఈ వ్రతాన్ని ఆచరిస్తారు.
నాగుల చవితి, శ్రావణంలో వచ్చే నాగ చతుర్థి మధ్య తిథులు, ప్రాంతీయ ఆచారాల ఆధారంగా కొన్ని తేడాలు కనిపిస్తాయి. అయితే రెండు పర్వదినాల్లోనూ నాగదేవత ఆరాధన, ప్రకృతి పట్ల గౌరవం ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి.
నాగ పంచమి.. అష్టనాగులకు ఆరాధన
నాగ చతుర్థి అనంతరం వచ్చే నాగ పంచమి అత్యంత విశిష్టమైన పర్వదినంగా భావిస్తారు. మన సంప్రదాయంలో నాగులను శివుడి ఆభరణంగా, సుబ్రహ్మణ్యస్వామి స్వరూపంగా, శ్రీమహావిష్ణువుకు శేషతల్పంగా పవిత్రంగా ఆరాధిస్తారు.
పురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం అనంతుడు, వాసుకి, తక్షకుడు, కర్కోటకుడు, పద్ముడు, మహాపద్ముడు, శంఖపాలుడు, గులికుడు అనే అష్టనాగులకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. నాగ పంచమి రోజున వీరిని స్మరించి పూజించడం ద్వారా సర్పదోషాలు తొలగుతాయని పురాణ విశ్వాసం.
అష్టనాగాల కథల్లో కనిపించే మరో ముఖ్యమైన సందేశం జాతి రక్షణ కోసం త్యాగం. సమాజం, కుటుంబం లేదా జీవజాతి కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు దాని రక్షణ కోసం ముందుకు రావాలనే స్ఫూర్తిని ఈ పురాణ గాథలు అందిస్తాయి.
గరుడ పంచమి.. మాతృభక్తి, త్యాగానికి ప్రతీక
శ్రావణ పంచమి రోజునే గరుడ పంచమిని కూడా జరుపుకుంటారు. శ్రీమహావిష్ణువుకు దివ్య వాహనమైన గరుత్మంతుడిని ఈ రోజున భక్తిశ్రద్ధలతో ఆరాధిస్తారు.
తల్లి వినతను దాస్యం నుంచి విముక్తి చేయడానికి గరుడుడు అమృతభాండాన్ని తీసుకువచ్చిన పురాణ గాథ మాతృభక్తి, త్యాగానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. గరుడ పంచమి రోజున మహిళలు కుటుంబ శ్రేయస్సు కోసం ప్రత్యేక నోములు, వ్రతాలు ఆచరిస్తారు.నాగమాత కద్రువ, గరుడుడి తల్లి వినత. పురాణ సంప్రదాయంలో గరుడుడు, నాగులు పరస్పర విరోధులుగా కనిపించినప్పటికీ.. వీరిద్దరూ భగవంతుని సన్నిధిలో తమ తమ ప్రత్యేకతలతో నిలుస్తారు.
వైరుధ్యాల మధ్య సమన్వయమే ప్రకృతి ధర్మం
నాగ చతుర్థి, నాగ పంచమి, గరుడ పంచమి పర్వదినాలను సమగ్రంగా పరిశీలిస్తే ప్రకృతి ధర్మంపై మన సనాతన సంప్రదాయానికి ఉన్న దృష్టి అర్థమవుతుంది. శివుడి మెడలో సర్పం ఆభరణంగా ఉంటే.. శ్రీమహావిష్ణువుకు గరుడుడు వాహనం. సహజంగా శత్రుత్వం ఉన్న జీవులు కూడా దైవ సన్నిధిలో తమ వైరాన్ని పక్కనపెట్టి కనిపించడం ద్వారా ప్రకృతిలోని వైరుధ్యాల మధ్య కూడా సమన్వయం సాధ్యమే అనే గొప్ప సందేశాన్ని మన సంప్రదాయం అందిస్తుంది.
పర్యావరణ పరిరక్షణే అసలైన దైవారాధన
నేటి యాంత్రిక జీవనంలో మనిషి ప్రకృతికి క్రమంగా దూరమవుతున్నాడు. ఇలాంటి సమయంలో శ్రావణ పర్వదినాలు మనిషిని మళ్లీ ప్రకృతి, మట్టి, చెట్లు, పుట్టలు, జీవకోటితో అనుసంధానిస్తాయి.
జీవులను భయంతో కాకుండా గౌరవంతో చూడటం, పర్యావరణ సమతుల్యతను కాపాడటం, ప్రకృతిలోని ప్రతి జీవికి తనదైన ప్రాధాన్యం ఉందని గుర్తించడం.. ఈ పర్వదినాల అంతరార్థంగా భావించవచ్చు.
అందుకే నాగుల చవితి, నాగ చతుర్థి, నాగ పంచమి, గరుడ పంచమి వంటి పర్వదినాలు కేవలం పూజలు, వ్రతాలకు మాత్రమే పరిమితం కావు. ప్రకృతిని గౌరవించాలి.. జీవకోటిని కాపాడాలి.. కుటుంబం, సమాజం పట్ల బాధ్యతగా ఉండాలి.. వైరుధ్యాల మధ్య సమన్వయాన్ని సాధించాలి అనే జీవన సందేశాన్ని తరతరాలకు అందిస్తూ వస్తున్నాయి.
ప్రకృతికి దూరమవుతున్న ఈ కాలంలో ఈ పర్వదినాల అంతరార్థాన్ని అర్థం చేసుకుని ఆచరించడం ద్వారా మన మూలాలను, మన సంస్కృతిని, మన పర్యావరణాన్ని మరింతగా కాపాడుకోవచ్చు.
