అలహాబాద్ నుంచి ప్రయాగ్‌రాజ్, బర్మా నుంచి మయన్మార్ : చరిత్ర, ఆత్మగౌరవాల సంగమం

భారతదేశ నేలలో సనాతన సంస్కృతి వేళ్లు.. లోతుగా పాతుకుపోయాయి. కానీ శతాబ్దాల తరబడి జరిగిన విదేశీ దండయాత్రలు ఈ వేళ్లను.. పేర్ల (నామాల) సాకుతో అణచివేయడానికి ప్రయత్నించాయి. దానికి ప్రయాగ్‌రాజ్ ఒక సజీవ ఉదాహరణ. ఇలావాస్ నుంచి ఇలాహావా ఆపై అలహాబాద్ నుండి ‘ప్రయాగ్‌రాజ్’ గా మారిన ఈ ప్రయాణం.. కేవలం పేరు మార్పు మాత్రమే కాదు.. మన సాంస్కృతిక చైతన్యం యొక్క పునరుజ్జీవనానికి ప్రతీక.

2018 నవంబర్ 16న ఈ పవిత్ర నగరం.. తన ప్రాచీన నామాన్ని తిరిగి పొందినప్పుడు.. 217 సంవత్సరాల ఈ సుదీర్ఘ పోరాటం, మన గుర్తింపును తిరిగి స్థాపించడానికి మించింది మరొకటి కనిపించదు. కోట్లాది రూపాయలు ఖర్చయినా.. ఈ పెట్టుబడి మన సాంస్కృతిక ఆత్మను బలోపేతం చేసే మాధ్యమంగా మారుతుంది.

నేడు దేశవ్యాప్తంగా ఔరంగజేబు వంటి క్రూర ఆక్రమణదారుడి పేరుతో 177 స్థలాలు ఉన్నప్పుడు.. మన సాంస్కృతిక స్మృతిని కళంకితం చేసిన ఆ వలసవాద మరియు ఇస్లామీకరణ వారసత్వం నుండి మనం పూర్తిగా విముక్తం కావాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.

వలసవాద పేర్లను మార్చిన ఇతర దేశాలు
కేవలం భారతదేశమే కాక, ప్రపంచవ్యాప్తంగా కూడా దాదాపు 30 దేశాలలో వలసవాద పేర్లను స్వదేశీ పేర్లతో మార్చారు. ఇది జాతీయ గౌరవం మరియు ఐక్యతకు ప్రతీకగా నిలిచింది. ఉదాహరణకు.. ‘గోల్డ్ కోస్ట్’ నుండి ‘ఘనా’ (1957), ‘సీలోన్’ నుండి ‘శ్రీలంక’ (1972), ‘బర్మా’ నుండి ‘మయన్మార్’ (1989), ఆఫ్రికాలో ‘స్వాజిలాండ్’ నుండి ‘ఇస్వాతిని’ (2018) ఇంకా ‘రోడేషియా’ నుండి ‘జింబాబ్వే’ (1980) గా మారడం ఆర్థిక అభివృద్ధి మరియు పర్యాటకానికి ఊపందించింది. ఈ మార్పు కేవలం గతం తాలూకు బాధల భారం నుంచి విముక్తి సందేశాన్ని ఇవ్వడమే కాక.. భవిష్యత్తు ఆశ మరియు ఐక్యతను కూడా బలోపేతం చేస్తుంది.

పేరు మార్పు ఎందుకు అవసరం?
ప్రయాగ్‌రాజ్ పేరు.. ఆ నగరం యొక్క ప్రాచీన పుణ్యక్షేత్రం గుర్తింపును తిరిగి స్థాపించింది. దీనివల్ల కుంభమేళా వంటి కార్యక్రమాలకు ప్రపంచ స్థాయిలో ఎక్కువ ఆకర్షణ లభించి, పర్యాటకం పెరిగింది. చరిత్రకారుల ప్రకారం ఈ పేరు నగరం యొక్క సాంస్కృతిక మూలాలను బలోపేతం చేస్తుంది. దీనివల్ల స్థానిక నివాసితులలో కొత్త శక్తి నిండి, బ్రాండింగ్‌గా నగరానికి కొత్త జీవితం లభించింది.

అదేవిధంగా.. ముంబై (గతంలో బాంబే) పేరు మార్పు మరాఠీ గుర్తింపును బలోపేతం చేయడానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. దీనివల్ల స్థానిక సంస్కృతికి గౌరవం పెరిగి, నగరం యొక్క ప్రపంచ ప్రతిష్టకు సాంస్కృతికను జతచేయబడింది.

కాన్ స్టాంటినోపుల్ నుంచి ఇస్తాంబుల్‌గా (1930) మారడం, టర్కీని వలసవాద గతం నుండి విముక్తం చేసి, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని తిరిగి పొందడంలో సహాయపడింది. దీనివల్ల జాతీయ ఐక్యత మరియు పర్యాటకంలో పెరుగుదల కనిపించింది.

బర్మా నుండి మయన్మార్ గా పేరు మార్చడం.. వలసవాద పేరు నుండి విముక్తి పొంది, అధికారిక గుర్తింపును స్థాపించే చర్య. ఇది ఆ దేశానికి కొత్త ప్రారంభాన్ని అందించడంలో విజయం సాధించింది.

పేరు మార్చే ప్రక్రియ
ఒక నగరం పేరు మార్చే ప్రక్రియ సాధారణంగా స్థానిక స్థాయి నుండి మొదలవుతుంది. ముందుగా ఆ ప్రాంత ప్రజాప్రతినిధులు, స్థానిక సంస్థలు లేదా పౌరులు రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి పేరు మార్పు ప్రతిపాదనను పంపుతారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ క్యాబినెట్ ఈ ప్రతిపాదనను పరిశీలించి ఆమోదిస్తుంది. ఆ తరువాత ప్రతిపాదనను గవర్నర్‌కు పంపుతారు. గవర్నర్ ఆమోదం లభించిన తర్వాత, తుది అనుమతి కోసం దానిని కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖకు పంపుతారు. హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆమోదం అందిన తర్వాత, ఆ స్థలం పేరు మార్పుకు సంబంధించిన రాజపత్ర నోటిఫికేషన్ లేదా గెజిట్ నోటిఫికేషన్ విడుదల చేయబడుతుంది. దీనివల్ల కొత్త పేరు అధికారికంగా అమలులోకి వస్తుంది.

పేరు మార్పుకు ఎంత ఖర్చు అవుతుంది?
పేర్లను మార్చడం వల్ల అభివృద్ధి ఆగిపోతుందని కొందరు విమర్శకులు వాదిస్తారు. కానీ ఈ మార్పు సాంస్కృతిక పునరుద్ధరణలో భాగమని.. దేన్నైనా అడ్డుకునేది కాదని గణాంకాలు చెబుతున్నాయి. ప్రయాగ్‌రాజ్ పేరు మార్చడానికి ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం దాదాపు రూ.300 కోట్లు ఖర్చు చేసింది. ఇందులో పత్రాల నవీకరణ (document updates), సైన్‌బోర్డులు, మ్యాప్‌లు మరియు పరిపాలనా మార్పులు ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఒక పెద్ద నగరం పేరు మార్చడానికి రూ.200 నుండి రూ.500 కోట్లు మధ్య ఖర్చు అవుతుంది. ఇది నగరం యొక్క పరిమాణం మరియు పరిపాలనా పరిధిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

అంచనా వేసిన ఖర్చు
దేశవ్యాప్తంగా ఔరంగజేబు పేరుతో ఉన్న 177 ప్రాంతాల పేర్లు మార్చబడితే.. సగటున ఒక ప్రాంతానికి రూ.300 కోట్లు అంచనా వేస్తే.. మొత్తం ఖర్చు దాదాపు రూ.53,100 కోట్లు అవుతుంది. ఈ మొత్తం పెద్దదిగానే అనిపించినా.. భారతదేశం యొక్క రూ.45 లక్షల కోట్ల వార్షిక బడ్జెట్‌తో పోలిస్తే ఇది చాలా చిన్నది.

తీర్థరాజ్ ప్రయాగ్ నుండి ఇలావాస్ వరకు
పురాణాలలో ప్రయాగ్‌రాజ్‌ను ‘తీర్థరాజ్’ అని పిలిచారు. ‘బ్రహ్మ పురాణం’ ప్రకారం “ప్రకృష్టత్వాత్ ప్రయాగోఽసౌ ప్రాధాన్యాద్ రాజ శబ్దవాన్” (అన్నింటికంటే ప్రకాశవంతమైనది కాబట్టి ప్రయాగ, ప్రాధాన్యత కారణంగా ‘రాజ’ పదం వచ్చింది). ‘స్కంద పురాణంలో’ అన్ని యజ్ఞాలలోకి సర్వోత్కృష్టమైనది కాబట్టి దీనిని ‘ప్రయాగ’ అని పిలిచారని వర్ణించబడింది.

ప్రాచీన కాలంలో ప్రయాగ్‌రాజ్‌ను ‘ఇలావాస్’ లేదా ‘ఇలావర్త్’ అనే పేర్లతో కూడా పిలిచేవారు. ఇది రాజు ఇల కథతో ముడిపడి ఉంది. శివ-పార్వతుల యొక్క నిషిద్ధ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించి శాపం వల్ల ‘ఇలా’ అనే స్త్రీ రూపం పొందిన ఆ రాజు ఇల, చంద్రవంశానికి పునాది వేశారు.

ఇలావాస్ నుండి ఇలాహావా : అక్బర్ యొక్క ఇస్లామీకరణ ప్రచారం
ముస్లిం రాజులు భారతదేశాన్ని దోచుకున్నారు, గుళ్లు కూల్చారు ఇంకా పేర్లతో గుర్తింపును తుడిచిపెట్టడానికి ప్రయత్నించారు. ప్రయాగపై మొదటి దాడిని 1094లో షాబుద్దీన్ ఘోరీ చేశాడు. అది 1394 నాటికి జౌన్‌పూర్ పాలకుడు మాలిక్ ఉస్మాన్ షర్క్ ఆధీనంలోకి మారింది. 1514లో జరిగిన మహాకుంభంలో చైతన్య మహాప్రభువు సంగమ స్నానం చేసినప్పుడు.. దీనిని ‘కడా’ అని పిలిచేవారు.

1574 లో అక్బర్ ప్రయాగను ఆక్రమించుకుని దానికి ‘ఇలాహావా’ అని పేరు పెట్టి, ఇస్లామిక్ రంగు అద్దాడు. అతని ఆస్థాన చరిత్రకారుడు అబ్దుల్ ఖాదిర్ బదౌనీ.. తన ‘ముంతఖాబ్-ఉల్-తవారిఖ్’ లో సాధు-సంతుల కథల నుండి ప్రేరణ పొంది అక్బర్ ఈ పేరును ఎంచుకున్నారని రాశాడు. కానీ నిజానికి ఇది హిందూ క్షేత్రాన్ని అవమానించే ప్రయత్నం. షాజహాన్ కాలంలో ‘ఇలాహావా’ కాస్తా ‘అలహాబాద్’ గా మారింది. ఇది బ్రిటిష్ కాలం నుండి 2018 వరకు కొనసాగింది.

అక్బర్ చరిత్రకారుడు అబుల్ ఫజల్ ఇలా రాశారు. “చాలా కాలంగా గంగా, యమునా నదుల సంగమ స్థలంలో.. భారత ప్రజలు ఎంతో భక్తి శ్రద్ధలు కలిగి ఉంటారు. సాధు-సన్యాసులకు అది తీర్థ స్థానం, అలాంటి పియాగ్ (ప్రయాగ్) అనే పట్టణంలో ఒక పెద్ద నగరాన్ని స్థాపించాలని పాదుషా అక్బర్‌కు కోరికగా ఉంది. అదే విధంగా అక్కడ తనకి నచ్చిన ఒక పెద్ద కోటను కూడా నిర్మించాలని అనుకున్నారు.”

వలసవాద కాలంలో అలహాబాద్
1801లో లార్డ్ వెల్లస్లీ అలహాబాద్‌ను కంపెనీ రూల్ కిందకి తీసుకువచ్చారు. 1765లో షా ఆలం II.. బ్రిటీషు వారికి బెంగాల్, బీహార్‌ల దివానీని (revenue collection rights) ఇచ్చాడు. మరియు 1801లో నవాబ్ షుజాఉద్దౌలాను తొలగించి అలహాబాద్‌పై ఆంగ్లేయులు అధికారం చేజిక్కించుకున్నారు.

1858లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలన ముగిసింది. మరియు బ్రిటీష్ రాజ్ ప్రారంభమైంది. అధికార బదిలీ యొక్క అధికారిక ప్రకటన కూడా ఇక్కడే అలహాబాద్‌లోనే చేయబడింది. ఆంగ్లేయులు.. నగరాల పేర్లకు వలసవాద రంగును అద్దారు. దాని ముద్ర ఇప్పటికీ చాలా ప్రాంతాలలో చూడవచ్చు. ఈ కాలం ప్రయాగ్ యొక్క పౌరాణిక మరియు సాంస్కృతిక స్వరూపాన్ని అణచివేయడానికి జరిగిన ఒక వ్యవస్థీకృత ప్రయత్నం.

అలహాబాద్ నుండి మళ్లీ ప్రయాగ్‌రాజ్
2017 లో బీజేపీ ప్రభుత్వం ఏర్పడిన తర్వాత సాధు-సంతులు మరియు సాంస్కృతిక సంస్థలు పాత డిమాండ్‌ను మళ్లీ లేవనెత్తాయి. “అలహాబాద్” ఇస్లామిక్ ప్రభావానికి చిహ్నం, అయితే “ప్రయాగ్‌రాజ్” దాని ప్రాచీన పౌరాణిక గుర్తింపు. ముఖ్యమంత్రి యోగి ఆదిత్యనాథ్ ఈ భావనకు గౌరవం ఇస్తూ.. 2018 నవంబర్ 16న ఉత్తరప్రదేశ్ రెవెన్యూ కోడ్ 2006లోని సెక్షన్ 6(2) కింద అధికారికంగా పేరు మార్పును ప్రకటించారు. ఆ తర్వాత కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ 2018 డిసెంబర్ 22–25న దీనికి ఆమోదం తెలిపింది.

దీని తర్వాత ప్రభుత్వ పత్రాలు, మ్యాప్‌లు, పరిపాలనా విభాగాలు మరియు ముఖ్యంగా ప్రయాగ్‌రాజ్ జంక్షన్ తో సహా రైల్వే స్టేషన్ల పేర్లు మార్చబడ్డాయి. 2019 మరియు 2025లో జరిగిన కుంభమేళాలు ఈ మార్పుకు సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన రూపాన్ని ఇచ్చాయి.