2,525 కి.మీ. ప్రయాణం.. 5 రాష్ట్రాలు, 40 కోట్ల మంది జీవనరేఖ.. జాతీయ నది గంగ : దాని ‘స్వయం-శుద్ధీకరణ’ వెనుక ఉన్న సైంటిఫిక్ రహస్యం తెలుసుకోండి
గంగానది భారతదేశంలోకెల్లా అత్యంత పవిత్రమైన నది. ఇది గోముఖ్ దగ్గర పుట్టి, బంగాళాఖాతం వరకూ దాదాపు 2,525 కిలోమీటర్లు ప్రవహిస్తుంది. ఈ నది 5 రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తూ.. దాదాపు 40 కోట్ల మందికి జీవనాధారమైన నీరు, ఉపాధినిస్తోంది. గంగాజలంలో ఉండే బాక్టీరియోఫేజ్ అనే ప్రత్యేక వైరస్లు.. దీనిని సహజంగా శుద్ధి చేస్తాయి. అందుకే దీనిని ‘మా గంగ’ అని పిలుస్తారు. 2008 నవంబర్ 4న దీనిని జాతీయ నదిగా ప్రకటించారు. 2025లో జరిగిన మహాకుంభ్ సమయంలో గంగా నది కాలుష్యం గురించి చాలా అపోహలు, తప్పుడు రిపోర్ట్లు వచ్చాయి. కానీ శాస్త్రీయ అధ్యయనాలు మాత్రం దీని నీటిలో ఉన్న ప్రత్యేకమైన శుద్ధతను ధృవీకరిస్తున్నాయి.
గంగా నదికి జాతీయ నది హోదా ఎప్పుడు, ఎందుకు ఇచ్చారు?
2008 నవంబర్ 4న భారత ప్రభుత్వం గంగా నదిని భారతదేశపు జాతీయ నది (National River) గా ప్రకటించింది. అప్పటి ప్రధానమంత్రి డా.మన్మోహన్ సింగ్ అధ్యక్షతన జరిగిన కేబినెట్ సమావేశంలో.. ఈ చారిత్రక నిర్ణయాన్ని ఆమోదించారు.
ప్రధాన ఉద్దేశం : 1985లో మాజీ ప్రధాని రాజీవ్ గాంధీ మొదలుపెట్టిన గంగా యాక్షన్ ప్లాన్ (GAP) కు మరింత వేగం ఇవ్వడమే ముఖ్య లక్ష్యం. GAP.. నదిని కాలుష్యం లేకుండా చేయాలనే లక్ష్యంతో మొదలైనా.. మొదట్లో ఆశించిన ఫలితాలు రాలేదు.
పర్యవసానం : గంగాకు జాతీయ నది హోదా ఇవ్వడం వలన నేషనల్ గంగా రివర్ బేసిన్ అథారిటీ (NGRBA) స్థాపించబడింది. ఇది నది శుభ్రత, రక్షణ, నిర్వహణ కోసం ఒక బలమైన వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది.
లక్ష్యం : గంగా పర్యావరణ వ్యవస్థను కాపాడటం, పారిశ్రామిక కాలుష్యం, మురుగునీరు (సీవేజ్) మరియు చెత్తాచెదారం నదిలోకి చేరకుండా ఆపడం ఈ చర్య వెనుక ఉన్న కారణాలు.
ప్రత్యేకత : భారతదేశంలో యమున, బ్రహ్మపుత్ర, నర్మద, గోదావరి, కావేరి లాంటి పవిత్ర నదులు చాలా ఉన్నా.. జాతీయ నది కోసం గంగనే ఎంపిక చేశారు. గంగా నది గంగా డాల్ఫిన్, ఘరియాల్ (మొసలి జాతి), మరియు 140కు పైగా చేపల జాతులకు నివాసం.
2025లో గంగానది ఎదుర్కొన్న సవాళ్లు ఏమిటి?
మహాకుంభ్ సవాల్ : 2025 సంవత్సరం.. ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రయాగ్రాజ్లో జరిగిన మహాకుంభ్ తో మొదలైంది. జనవరి, ఫిబ్రవరి నెలల్లో దాదాపు 66 కోట్లకు పైగా భక్తులు గంగానదితో కూడిన త్రివేణీ సంగమంలో పుణ్యస్నానాలు చేశారు. పాలనాయంత్రాంగం (అడ్మినిస్ట్రేషన్) ఎంతగా ప్రయత్నించినా.. ఇంత భారీ సంఖ్యలో ప్రజలు ఒకేసారి స్నానం చేయడం చాలా సవాలుగా మారింది. ఈ సమయంలో పూజా సామగ్రి, పూల దండలు, ప్లాస్టిక్ వస్తువులు నదిలో కలవడం వలన కొన్ని ప్రాంతాలలో నీటి నాణ్యత తగ్గింది.
మురుగునీటి సమస్య : నమామి గంగే మరియు గంగా స్వచ్ఛత అభియాన్ లాంటి కార్యక్రమాలు ఉన్నప్పటికీ.. కాన్పూర్, వారణాసి, పట్నా లాంటి నగరాల్లో శుద్ధి చేయని (untreated) పారిశ్రామిక మరియు గృహాల మురుగునీరు గంగాలోకి వదలడం 2025లో కూడా ఒక పెద్ద సమస్యగానే మిగిలింది.
ఉదాహరణ : 2024 రిపోర్ట్ ప్రకారం.. ప్రయాగ్రాజ్లో ప్రతి రోజు దాదాపు 500 MLD మురుగునీరు ఉత్పత్తి అవుతుంటే.. ఆ నగరం యొక్క శుద్ధి సామర్థ్యం కేవలం 340 MLD మాత్రమే ఉంది.
ఇసుక తవ్వకాలు (Sand Mining) : గంగా తీర ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్న అక్రమ ఇసుక తవ్వకాలు నది లోతుపైనా, నీటి నాణ్యతపైనా ప్రతికూల ప్రభావం చూపాయి.
ఉదాహరణ : బిజ్నౌర్ (ఉత్తరప్రదేశ్) లో రెండు రోజులు భారీ వర్షం పడటం వల్ల గంగా ప్రవాహం దాదాపు 40,000 క్యూసెక్ల నుండి 1.6 లక్షల క్యూసెక్లకు పెరిగింది. దానితో నది ఒడ్డున ఉన్న 25కు పైగా గ్రామాలకు వరద ముప్పు ఏర్పడింది.
కాలుష్య నియంత్రణలో చర్యలు : ఇదే సంవత్సరం హరిద్వార్లోని గంగా నది తీరం నుండి 5 కిలోమీటర్ల పరిధిలో పనిచేస్తున్న 48 స్టోన్ క్రషర్ యూనిట్లలో.. హైకోర్టు ఆదేశాల మేరకు 35 యూనిట్లను మూసివేయడం జరిగింది.
నిధుల వినియోగం : గంగా మనుగడకు అతిపెద్ద సవాలు.. దాని రక్షణ, పరిరక్షణ పథకాలను సరిగ్గా అమలు చేయకపోవడంలోనే ఉంది. PRS లెజిస్లేటివ్ రీసెర్చ్ రిపోర్ట్ ప్రకారం.. నమామి గంగే మిషన్ కోసం ఇచ్చిన బడ్జెట్లో కేవలం 69% మాత్రమే ఇప్పటివరకు ఉపయోగించబడింది.
మహాకుంభ్ సమయంలో వివాదం
మహాకుంభ్ 2025లో గంగా జలం యొక్క నాణ్యత గురించి ఒక వివాదం మొదలైంది.
మొదటి రిపోర్ట్ : సెంట్రల్ పొల్యూషన్ కంట్రోల్ బోర్డు (CPCB) ఇచ్చిన మొదటి రిపోర్ట్స్ ప్రకారం.. సంగమం దగ్గర ఫేకల్ కోలిఫామ్ (Fecal Coliform) 23,000-49,000 MPN/100 ml గా, మరియు BOD 3.94 mg/L గా ఉంది. ఇది స్నానానికి సురక్షితం కాదు. దీనిపై నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (NGT) ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. ఇంకా చనిపోయిన చేపలు, మురికి డ్రైనేజీల ఫోటోలు వైరల్ అయ్యాయి.
తరువాత రిపోర్ట్ : కానీ మార్చి 2025న పొల్యూషన్ బోర్డు (CPCB) NGT కి సమర్పించిన కొత్త రిపోర్ట్లో ఏం చెప్పిందంటే.. మహాకుంభ్ సమయంలో నీటి నాణ్యత స్నానం చేయడానికి తగినట్లుగా ఉందని.. ఫేకల్ కోలిఫామ్ బ్యాక్టీరియా ప్రమాణం (500 MPN/100 ml) కంటే తక్కువగా ఉందని తెలిపారు. ఈ కొత్త రిపోర్ట్ ప్రకారం, మహాకుంభ్ సమయంలో గంగా నది నీరు స్నానానికి కూడా అనుకూలంగా ఉందని చెప్పవచ్చు. అంతేకాదు.. బయాలాజికల్ ఆక్సిజన్ డిమాండ్ (BOD) కూడా సాధారణ స్థాయిలో ఉంది.
గంగా స్వయం-శుద్ధీకరణ : సైంటిఫిక్ రహస్యం
గంగా నది నీరు సాధారణ నదుల నీటి కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది.
చరిత్ర : 1896లో బ్రిటిష్ శాస్త్రవేత్త ఎర్నెస్ట్ హాంకిన్.. గంగా నీరు, కలరా బ్యాక్టీరియాను వేగంగా నాశనం చేస్తుందని కనుగొన్నారు. 1917లో ఫ్రెంచ్ శాస్త్రవేత్త ఫెలిక్స్ డి’హెరల్.. దీనికి కారణం బాక్టీరియోఫేజ్ అని చెప్పారు. అంటే అవి బ్యాక్టీరియాను నాశనం చేసే వైరస్లు.
ప్రత్యేకత : ఇటీవలి అధ్యయనాలలో గంగాలో 1,100 రకాల బాక్టీరియోఫేజ్లు ఉన్నట్లు గుర్తించారు. ఇన్ని రకాలు ప్రపంచంలోని మరే మంచినీటి నదిలోనూ లేవు.
శాస్త్రీయ అధ్యయనం : గంగా ఎందుకు ప్రత్యేకమైనది?
డా.అజయ్ కుమార్ సోంకర్ అధ్యయనం (2025) : పద్మశ్రీ డా.అజయ్ కుమార్ సోంకర్ చేసిన అధ్యయనంలో ఏం రుజువైందంటే.. గంగాలోని ఫేజ్ బ్యాక్టీరియా, హానికరమైన బ్యాక్టీరియా యొక్క RNA ను హ్యాక్ చేసి.. 100-300 కొత్త ఫేజ్లను తయారుచేస్తాయి. ఇవి హానికరమైన బ్యాక్టీరియాను కొద్ది నిమిషాల్లోనే నాశనం చేస్తాయి.
కారణాలు : గంగా నదిలో ఉండే ఆల్కలీన్ pH (7.5-8.5) మరియు సిలికేట్ మినరల్స్ ఈ ఫేజ్ల సామర్థ్యాన్ని మరింత పెంచుతాయి. 2009 నాటి ‘కరెంట్ మైక్రోబయాలజీ’ పేపర్లో E.coli బ్యాక్టీరియా నాశనం అయినట్లు కూడా ఆధారాలు దొరికాయి.
IMTECH అధ్యయనం (2016) : చండీగఢ్లోని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మైక్రోబయల్ టెక్నాలజీ (IMTECH) లోని మైక్రోబయాలజిస్టులు.. గంగా నీటి లక్షణాలను అధ్యయనం చేశారు. ఆ సంస్థలోని సీనియర్ ప్రిన్సిపల్ సైంటిస్ట్ డా.షణ్ముగం మాయిల్రాజ్ ఏం చెప్పారంటే.. గంగా నదిలో కొత్త వైరస్ లు మాత్రమే కాకుండా, ఇంతవరకు తెలియని డబుల్ స్ట్రాండ్ DNA వైరస్లు కూడా ఉన్నాయి.
నూతన వైరస్ల గుర్తింపు : డా.మాయిల్రాజ్ మరియు ఆయన బృందం గంగా నీటిలో మరియు దిగువ మట్టిలో.. గంగా కాలుష్యాన్ని తొలగించగలిగే 2025 కొత్త వైరస్లను గుర్తించారు.
బ్యాక్టీరియా సమూహాలు : నీటిలో ఆసిలేటోరిఫైక్యూడీ, ఫ్లేవోబ్యాక్టీరియా, స్ఫింగోబ్యాక్టీరియా, ఏ, బీటా, డెల్టాప్రొటియో బ్యాక్టీరియా లాంటి అనేక బ్యాక్టీరియా సమూహాలు కూడా కనిపించాయి.
నమూనాలు : ఈ అధ్యయనం హరిద్వార్ నుండి వారణాసి వరకు.. వర్షాకాలానికి ముందు, తరువాత తీసుకున్న నమూనాలకు సంబంధించినది.
