మ్యాప్ అంటే సాధారణంగా గ్రామాలు, పట్టణాలు, రాష్ట్రాలు, దేశాలు, నదులు, సముద్రాలను గుర్తించే భౌగోళిక పటం. అయితే ఒడిశాలోని కొరాపుట్ జిల్లాకు చెందిన ఆదివాసీ మహిళలు తమ ప్రాంతంలోని ప్రకృతి వనరులను గుర్తించి, వాటిని పరిరక్షించుకునేందుకు వినూత్నమైన పటాలను రూపొందిస్తున్నారు. ‘డ్రీమ్ మ్యాప్స్’గా పిలుస్తున్న ఈ పటాలు స్థానిక వనరుల పరిరక్షణకు సాధనంగా మారుతున్నాయి.
‘సొసైటీ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ రూరల్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ డెవలప్మెంట్’ అనే స్వచ్ఛంద సంస్థ సహకారంతో కొరాపుట్ జిల్లాలోని ముడులి గ్రామంతో పాటు పరిసర ప్రాంతాలకు చెందిన సుమారు పది గ్రామాల మహిళలు ఈ పటాలను రూపొందించారు. గ్రామాల్లో పర్యటించి, స్థానికంగా ఉన్న నీటి ప్రవాహాలు, సాగుభూములు, అడవులు, పండ్ల చెట్లు, ఉమ్మడి భూములు తదితర వివరాలను సేకరించి వాటిని చేతితో గీసిన పటాల్లో నమోదు చేశారు.
తగ్గుతున్న వనరులకు అద్దం
స్థానిక మహిళలు నిర్వహించిన సర్వేలో గత పదేళ్లలో తమ ప్రాంతంలోని కొన్ని ప్రకృతి వనరులు తగ్గిపోగా, మరికొన్ని పూర్తిగా కనుమరుగైనట్లు గుర్తించారు. వాతావరణ మార్పులు, వర్షాభావ పరిస్థితులు, అడవుల విస్తీర్ణం తగ్గడం వంటి పరిణామాలు స్థానిక ఆహార వనరులపై ప్రభావం చూపుతున్నాయని వారు చెబుతున్నారు.
ఆదివాసీ సమాజాలు అడవుల నుంచి లభించే పండ్లు, వేర్లు, మూలికలు, ఇతర అటవీ ఉత్పత్తులపై గణనీయంగా ఆధారపడుతున్నాయి. మామిడి, జామ, ఉసిరి వంటి పండ్ల చెట్లతో పాటు సంప్రదాయ వాద్యాలు, ఇతర వస్తువుల తయారీలో ఉపయోగించే కొన్ని వృక్ష జాతులు కూడా అరుదుగా మారుతున్నాయని మహిళలు గుర్తించారు.
ఈ నేపథ్యంలో ఏ ప్రాంతంలో ఎలాంటి వనరులు ఉన్నాయి, గతంలో వాటి పరిస్థితి ఎలా ఉండేది, ప్రస్తుతం వాటిలో వచ్చిన మార్పులేమిటన్న విషయాలను పటాల రూపంలో నమోదు చేస్తున్నారు. భవిష్యత్తులో వాటిని పునరుద్ధరించేందుకు అవసరమైన చర్యలను గుర్తించడంలో ఈ మ్యాపులు ఉపయోగపడతాయని నిర్వాహకులు చెబుతున్నారు.
ఉమ్మడి భూములపై దృష్టి
1960ల నాటి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ గణాంకాలతో తమ సర్వే వివరాలను పోల్చినప్పుడు గ్రామాల్లోని ఉమ్మడి ప్రాంతాల విస్తీర్ణం సుమారు 25 శాతం తగ్గినట్లు మహిళలు గుర్తించినట్లు ప్రాజెక్టు నిర్వాహకులు తెలిపారు. తగ్గిపోయిన ఈ ప్రాంతాలను తిరిగి అభివృద్ధి చేయడం తమ లక్ష్యాల్లో ఒకటని మహిళలు చెబుతున్నారు.
వాతావరణ మార్పుల ప్రభావం వ్యవసాయం, అటవీ వనరులపై కూడా పడుతోందని నిపుణులు పేర్కొంటున్నారు. స్థానిక ప్రజల అనుభవాలు, సంప్రదాయ పరిజ్ఞానం, భౌగోళిక సమాచారాన్ని ఒకచోట చేర్చడం ద్వారా రూపొందుతున్న ఈ పటాలు వనరుల నిర్వహణలో స్థానిక సమాజాల భాగస్వామ్యానికి ఒక ఉదాహరణగా నిలుస్తున్నాయి.
భవిష్యత్ తరాల కోసం..
అడవులు తమ జీవనాధారమని చెబుతున్న కొరాపుట్ మహిళలు.. భవిష్యత్ తరాలకు అవసరమైన ప్రకృతి వనరులను కాపాడుకోవాలనే ఉద్దేశంతో డ్రీమ్ మ్యాప్స్ను రూపొందిస్తున్నారు. ‘‘మా డ్రీమ్ మ్యాప్స్ను ప్రభుత్వం ఎంతవరకు పరిగణనలోకి తీసుకుంటుందో తెలియదు. అయితే మా ప్రాంతం, దాని వనరులపై మాకు మరింత అవగాహన కలిగించడంలో ఇవి ఉపయోగపడ్డాయి. అడవే మా జీవితం, జీవనాధారం’’ అని వారు పేర్కొంటున్నారు.
స్థానిక సమాజాలు తమ పరిసరాలపై సేకరించిన సమాచారాన్ని మ్యాపింగ్ రూపంలో నమోదు చేయడం ద్వారా పర్యావరణ పరిరక్షణకు కొత్త మార్గాన్ని చూపుతున్నాయని ప్రాజెక్టు నిర్వాహకులు చెబుతున్నారు. ఇలాంటి స్థానిక మ్యాపింగ్ ప్రక్రియలు ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ అమలయ్యే అవకాశం ఉందని వారు భావిస్తున్నారు.